Shqiptarët në lëvizjen xhonturke

gjysma e dytë e korrikut-gusht 1908

Autorët

  • Fitim Rifati

DOI:

https://doi.org/10.62609/ks.vi40.4101

Abstract

Fillimi i aktiviteteve të armatosura në vilajetin e Kosovës, të Manastirit e të Selanikut ndodhi për arsye të ndërthurjes dhe acarimit të kontradiktave të brendshme politike, ekonomike, kombëtare dhe nga rreziku i pretendimeve të jashtme. Pikërisht, në Kuvendin e Ferizajt u gërshetuan të gjitha këto elemente dhe u kërkua të ndërmerreshin hapa konkret që çonin në përmirësimin e kushteve të brendshme dhe forcimin e pozitës së Perandorisë Osmane krahas mbretërive ballkanike dhe Fuqive të Mëdha.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Gazmend Shpuza, Në vazhdën e gjurmëve për epokën e Rilindjes Kombëtare (Përmbledhje shënimesh historike dhe historiografike), Tiranë: “Toena”, 1997, f. 148.

  2. Ai i përkiste Armatës së III të Maqedonisë. Ibrahim Temo e quajti hero të revolucionit. Shih: Kristaq Prifti, Doktor Ibrahim Temo Temo – Jeta dhe vepra 1865-1945, Prishtinë: “Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i Kosovës”, 1996, f. 223.

  3. Arkivi i Institutit të Historisë - Tiranë (në tekstin e mëtejmë: AIHT), fondi: Arkivi i Vjenës, Vj-18-8-896, Raport i konsullit austro-hungarez nga Manastiri dërguar MPJ në Vjenë, 8 korrik 1908; Vj-18-11-1126, Raport i konsullit austro-hungarez nga Prizreni dërguar MPJ në Vjenë, 11 korrik 1908.

  4. Skënder Rizaj, “Roli i shqiptarëve në Revolucionin Xhonturk të vitit 1908”, Kosova, nr. 3, Prishtinë: “Instituti i Historisë – Prishtinë”, 1974, f. 169.

  5. AIHT, Vj, 18-11-1139, Telegram konsullit austro-hungarez nga Mitrovica dërguar MPJ në Vjenë, 9 korrik 1908; Ramiz Abdyli, Lëvizja Kombëtare Shqiptare 1908-1910, Libri 1, Prishtinë: “Instituti i Historisë – Prishtinë”, 2004, R. Abdyli, f. 27.

  6. S. Rizaj, “Roli...”, f. 167.

  7. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 27.

  8. AIHT, Vj-18-8-896, Raport i konsullit austro-hungarez nga Mitrovica dërguar MPJ në Vjenë, 8 korrik 1908; Vj-18-4-478, Telegram i konsullit austro-hungarez nga Shkupi dërguar MPJ në Vjenë, 9 korrik 1908.

  9. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 28.

  10. Peter Bartl, Myslimanët shqiptarë në lëvizjen për pavarësi kombëtare (1878-1912), përktheu: Nestor Nepravishta, Tiranë: “Dituria”, 2006, f. 190.

  11. G. Shpuza, Në vazhdën..., f. 155.

  12. S. Rizaj, “Roli...”, f. 188.

  13. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 28.

  14. AIHT, Vj-9-17, Raport i konsullit austro-hungarez nga Manastiri dërguar MPJ në Vjenë, 22 korrik 1908.

  15. S. Rizaj, “Roli...”, f. 169.

  16. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 29.

  17. Po aty, f. 25.

  18. Stavro Skendi, Zgjimi kombëtar shqiptar 1878 – 1912, përkthyer nga: Skënder Luarasi dhe Nestor Nepravishta, Tiranë: “Phoeniks”, 2000, f. 312-313;

  19. S. Rizaj, “Roli...”, f. 174; Ismet Dërmaku, “Kuvendi i Ferizajt (1908) dhe Revolucioni i Xhonturqve”, Buletin i Muzeut të Kosovës XV-XVI (1987-1988) –SEPARAT – Prishtinë, 1988, f. 98; Qamil Gexha, Shtypi i Malit të Zi mbi Lëvizjen Kombëtare Shqiptare 1873 - 1912, Gjakovë, 2003, f. 148.

  20. Shaban Hashani, “Isa Boletini dhe rezistenca shqiptare kundër pushtuesve turq në Ferizaj dhe rrethinë më 1908-1910”, Instituti i Historisë – Prishtinë, Isa Boletini dhe koha e tij, Prishtinë, 1998, f. 66.

  21. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 26.

  22. AIHT, Vj-18-12-1273, Raport i konsullit austro-hungarez në Mitrovicë dërguar MPJ në Vjenë, 20 korrik 1908.

  23. Shukri Rahimi, “Kryengritjet shqiptare në Kosovë më 1909 - 1912”, Kosova, nr. 1, Instituti i Historisë - Prishtinë, Prishtinë, 1972, f. 17-18.

  24. AIHT, Vj-18-12-1237, Raport i konsullit austro-hungarez nga Manastiri dërguar MPJ në Vjenë, 23 korrik 1908.

  25. Po aty.

  26. I. Dërmaku, “Kuvendi...”, f. 104-105; Emin Pllana, Kosova dhe reformat në Turqi (1839-1912), Prishtinë: “Enti i Historisë së Kosovës”, 1978, f. 237.

  27. AIHT, Vj-18-4-492, Telegram i konsullit austro-hungarez nga Shkupi dërguar MPJ në Vjenë, 23 korrik 1908; I. Dërmaku, “Kuvendi...”, f. 104.

  28. AIHT, Vj-18-13-1821, Telegram i konsullit austro-hungarez nga Mitrovica dërguar MPJ në Vjenë, 28 korrik 1908.

  29. AIHT, Vj-18-11-1149, Raport i konsullit austro-hungarez nga Mitrovica dërguar MPJ në Vjenë, 30 korrik 1908; Živko Avramovski, “Izvještaji austrougarskih konzula u Kosovskoj Mitrovici, Prizrenu i Skoplju o odborskoj Skupštini u Ferizoviću 5-23. Jula 1908. godine”, Vjetar, nr. II-III, Arkivi i Kosovës, Prishtinë, 1970, f. 332-333.

  30. Sipas historianit Gazmend Shpuza, numri i delegatëve që nënshkruan telegramin ishte 180 (që mbështetet tek Sylejman Kylçe) personalitete shqiptare nga Vilajeti i Kosovës të ardhur nga Prishtina, Kaçaniku, Prizreni, Gjakova, Peja, Vushtrria, Mitrovica, Pazari i Ri dhe Shkupi, ku në mesin e të nënshkruarve ishte edhe Isa Boletini, që sipas Sylejman Kylçes, përkundër besnikërisë së tij ndaj Abdyl Hamitit II, ishte bashkuar me programin kushtetues pa pëlqimin e tij. Ndikim në kthimin e Isa Boletinit në anën e programit të Turqve të Rinj kishte luajtur edhe Galip Beu dhe agjitatorë të tjerë xhonturq. Në anën tjetër, këtë pohim të S. Kylçes dhe të tjerëve e demanton historiania Fatmira Musaj, e cila duke u mbështetur në kujtimet e kryesekretarit të pallatit, Tahsim Pasha, burimeve të tjera e rrethanave të kohës, nënvizon se “Isa Boletini vendosi revolucionin e turqve të rinj, duke shpresuar se me shpalljen e kushtetutës së vitit 1876 do të krijoheshin mundësitë për fitoren e autonomisë së Shqipërisë”. Shih: Fatmira Musaj, Isa Boletini (1864-1916), Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë (Instituti i Historisë), Tiranë, 1987, f. 53-54; G. Shpuza, Në vazhdën..., f. 164; Adem Murati, “Kuvendi i Ferizajt dhe Revolucioni Xhonturk më 1908”, Gjurmime Albanologjike (Seria e shkencave historike)”, nr. 26- 1996, Prishtinë: “Instituti Albanologjik i Prishtinës”, 1997, f. 103. 31 AIHT, Vj-18-9-971 dhe Vj-18-11-1149, Raporte të konsullit austro-hungarez nga Mitrovica dërguar MPJ në Vjenë, 22 dhe 30 korrik 1908; Vj-8-9-967, Raport i konsullit austro-hungarez nga Shkupi dërguar MPJ në Vjenë, 22 korrik 1908; Vj-18-4-491, Telegram i konsullit austro-hungarez nga Shkupi dërguar MPJ në Vjenë, 20

  31. korrik 1908.

  32. I. Dërmaku, “Kuvendi...”, f. 106.

  33. AIHT, Vj-18-9-969, Rezervat i atasheut ushtarak të Austro-Hungarisë nga Shkupi dërguar Ministrisë së Luftës së Perandorisë në Vjenë, 22 korrik 1908.

  34. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 32.

  35. Po aty.

  36. AIHT, Vj-18-9-964, Raport i konsullit austro-hungarez nga Shkupi dërguar MPJ në Vjenë, 25 korrik 1908.

  37. G. Shpuza, Në vazhdën..., f. 168-169.

  38. Po aty, f. 165; S. Rizaj, “Roli...”, f. 166.

  39. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 33.

  40. G. Shpuza, Në vazhdën..., f. 169.

  41. AIHT, Vj-18-4-495 dhe Vj-18-9-965, Telegram dhe raport i konsullit austrohungarez nga Shkupi dërguar MPJ në Vjenë, 23 dhe 24 korrik 1908.

  42. Ismail Qemali, Kujtime, Përktheu nga anglishtja: Abdurrahim Myftiu, Tiranë: “Toena”, 2009, f. 359.

  43. “The New York Times”, Sultan outs favorites, 30 july 1908; Tachat Ramavarma Ravindranathan, The Young Turk Revolution - July 1908 to April 1909, Utah State University, 1965, f. 77.

  44. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 33; T. R. Ravindranathan, The Young..., f. 81.]

  45. Sulltan Abdylhamiti, Kujtimet e mia nga politika, Shkup: “Logos”, 2010, f. 114;

  46. Norman Rich, Diplomacia e Fuqive të Mëdha 1814-1914, Tiranë: “Toena”, 2006, f.

  47. Eqrem bej Vlora, Kujtime, Vëllimi i parë (1885-1912), Përktheu nga origjinali gjermanisht: Afrim Koçi, Tiranë: “Shtëpia e Librit & Komunikimit”, 2001, f. 231.

  48. AIHT, Vj-18-11-1149, Raport i konsullit austro-hungarez nga Mitrovica dërguar MPJ në Vjenë, 30 korrik 1908; Agjencia Shtetërore e Arkivave të Kosovës (në tekstin e mëtejmë: ASHASH), fondi: Arkivi Qendror Shtetëror i Shqipërisë - Shtypi dhe periodiku, gazeta “Kombi”, nr. 98, 21 gusht 1908, mikrofilm nr. 0598; Akademia e Shkencave e Shqipërisë & Instituti i Historisë, Historia e Popullit Shqiptar II (Rilindja Kombëtare Shqiptare – vitet 30` të shek. XIX-1912), Tiranë: “Toena”, 2002, f. 377; E. Vlora, Kujtime..., f. 232; Shukri Rahimi, Lufta e shqiptarëve për autonomi (1897 - 1912), Prishtinë: “Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i KSA të Kosovës”, 1978, f. 141; Shukri Rahimi, Vilajeti i Kosovës në 1878-1912, Prishtinë: “Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i KSA të Kosovës”, 1969, f. 124; S. Rizaj, “Roli...”, f. 176; Miranda Vickers, Shqiptarët – një histori moderne, Përktheu: Xhevdet Shehu, Tiranë: “Bota shqiptare”, 2008, f. 90; Kristaq Prifti, “Kontributi i shqiptarëve në Lëvizjen Turqve të Rinj (1889-1908)”, Gjurmime Albanologjike (Seria e shkencave historike), nr. 31-32/2001-2002, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2002, f. 229; K. Prifti, Doktor..., f. 223; Sulejman Kylçe, Shqipëria në historinë osmane, nga origjinali turqisht: përkthyer dhe pajisur me vërejtje nga Zyber Hasan Bakiu, në vitin 1972, Tiranë: “Globus R”, 2004, f. 172-173; S. Skendi, Zgjimi..., f. 313; Edwin Jasques, Shqiptarët - Historia e popullit shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme, Tiranë: “Kartë e Pendë”, 1996, f. 295; P. Bartl, Myslimanët..., f. 194; Robert Mantrani, Historia e Perandorisë Osmane, Tiranë: “Dituria”, 2004, f. 534; Georges Castellan, Histori e Ballkanit (shekulli XVI-XX), Tiranë: “Çabej”, 1991, f. 385 - 386; Nuray Bozbora, Shqipëria dhe nacionalizmi shqiptar në Perandorinë Osmane (Osmanli Yönetiminde Arnavytluk ve Arnavut), përktheu nga origjinali në turqisht: Dritan Egro, Tiranë: “Dituria”, 2002, f. 248; Grup autorësh, Historia e shtetit, shoqërisë dhe qytetërimit osman, Vol. 1., Tiranë: “Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam”, 2009, f. 133-134; Isa Bicaj, “Revolucioni Xhonturk, shqiptarët dhe Mali i Zi”, Kosova, nr. 20/21, Instituti i Historisë - Prishtinë, Prishtinë, 1998/1999, f. 71; Sadullah Brestovci, Lëvizja Kombëtare në Kazanë e Gjilanit – Islam Pira (1861-1931), Prishtinë: “Instituti Albanologjik i Prishtinës”, 2008, f. 47; Shaban Hashani, Ferizaj dhe rrethina 1873-1941 - (Vështruar nga pikëpamja historike), Ferizaj, 1998, f. 135; Aliriza Selmani, Gjilani me rrethinë 1908 - 1912, Prishtinë: “Lidhja e Historianëve Shqiptarë “Ali Hadri”, 1998, f. 84; Frashër Demaj, Britania e Madhe dhe çështja shqiptare 1875 - 1913, Prishtinë: “Instituti i Historisë-Prishtinë”, f. 177 - 181; Tefik

  49. Raka, “Kuvendi i Ferizajt më 1908 në dritën e dokumenteve austro-hungareze”, Gjurmime albanologjike - seria e shkencave historike, nr. 25-1995, Prishtinë: “Instituti Albanologjik i Prishtinës”, 1997, f. 107; A. Murati, “Kuvendi...”, f. 110-112; Sylë Ukshini, “Kuvendi i Ferizajt në burimet e proveniencës austro-hungareze”, Vjetar, nr. 41-42, Prishtinë: “Arkivi Shtetëror i Kosovës”, 2009, f. 292-300; Universiteti i Tiranës (Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë), Mendimi politik e shoqëror i Rilindjes Kombëtare Shqiptare (Përmbledhje artikujsh nga shtypi), Vëllimi II (1908 - 1910), Tiranë, 1976. f. 122, “Kombi”, Boston, nr. 94, 24 korrik 1908.

  50. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 34.

  51. Skënder Luarasi, Isa Boletini (Jetëshkrim i shkurtër), Prishtinë: “Rilindja”, 1972, f. 68-69.

  52. K. Prifti, “Kontributi...”, f. 229.

  53. Noel Malcolm, Kosova – një histori e shkurtër, Përktheu nga anglishtja: Dr. Abdullah Karjagdiu, botim i dytë, Prishtinë-Tiranë: “Koha & Shtëpia e Librit”, 2001 f. 246.

  54. Kristaq Prifti, Dervish Hima 1872-1928, Tiranë: “Elena Gjika”, Tiranë, 1993, f. 191. Shkupit.

  55. ASHASH, gazeta “Kombi”, nr. 98, 21 gusht 1908, mikrofilm nr. 0611.

  56. Po aty, Konstituttsia Ottomane dhe Shqiptaret, nr. 95, 31 korrik 1908, mikrofilm nr. 0599.

  57. “Политика”, Београд, nr. 1620, 22 ЈУЛА 1908.

  58. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 34.

  59. Edith Durham, Njëzet vjet ngatërresa ballkanike, Tiranë: “Argeta-LMG”, 2001, f.201; Hamdi Bushati, Shkodra dhe motet (Traditë, ngjarje, njerëz...), Vëllimi II, Shkodër: “Idromeno”, 1999, f. 355-357.

  60. ASHASH, gazeta “Kombi”, Konstituttsia Ottomane dhe Shqiptarët, nr. 95, 31 korrik 1908, mikrofilm nr. 0599.

  61. AIHT, Vj-18-12-1236, Raport i konsullit austro-hungarez nga Manastiri dërguar MPJ në Vjenë, 26 korrik 1908.

  62. S. Kylçe, Shqiptarët..., f. 174.

  63. AIHT, Vj-18-4-497, Telegram i konsullit austro-hungarez nga Manastiri dërguar MPJ në Vjenë, 25 korrik 1908.

  64. S. Rizaj, “Roli...”, f. 176.

  65. Shefqet Pllana, “Kuvendi i Ferzajit më 1908 sipas disa bashkëkohësve”, Gjurmime Albanologjike (Seria e shkencave historike), nr. 26-1996, Prishtinë: “Instituti Albanologjik i Prishtinës”, 1997, f. 111.

  66. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 36.

  67. Marjan Prenkaj, Prizreni dhe rrethina në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX, Prishtinë: “Instituti i Historisë i Kosovës”, 1998, f. 311.

  68. R. Abdyli, Lëvizja..., f. 36.

  69. R. Mantrani, Historia..., f. 536.

  70. Kujtime veteranësh për Luftën Çlirimtare Kombëtare në vitet 1878-1912, “Rilindja” (Fejton), Prishtinë, 28.IV.1970.

  71. Po aty, 29.IV.1970.

  72. P. Bartl, Myslimanët..., f. 195.

  73. S. Skendi, Zgjimi..., f. 313-314.

Downloads

Published

2024-03-09

How to Cite

Rifati, Fitim. 2024. “Shqiptarët Në lëvizjen Xhonturke: Gjysma E Dytë E Korrikut-Gusht 1908”. Kosova, no. 40 (March). Prishtinë, Kosovë:96-113. https://doi.org/10.62609/ks.vi40.4101.

Numër

No. 40 (2015): Kosova

Section

Artikuj