Shqiptarët përballë ndërkombëtarëve në Paris në mbyllje të Konferencës së Paqes

(14 janar - 3 mars 1920)

Autorët

  • Marenglen Verli

DOI:

https://doi.org/10.62609/ks.vi45.4168

Abstract

Konferenca e Paqes në Paris, organizuar pas Luftës së Parë Botërore nga fuqitë fituese, Franca, Britania e Madhe, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Japonia, ndër të tjera trajtoi edhe problemet e kufijve dhe të statutit të shteteve të Ballkanit dhe në kuadër të tyre edhe “çështjen shqiptare”. Autorë të shumtë e kanë bërë objekt të studimit dhe kanë dhënë opinionet e veta qoftë për Konferencën në përgjithësi, qoftë për aspekte të ndryshme të saj. Për “çështjen shqiptare”, ndër autorët shqiptarë më të njohur, janë dëshmuar me studime të thelluara profesorët: Muin Çami, Paskal Milo, Arben Puto etj., të cilët i kanë kushtuar kësaj teme monografi, pjesë monografish dhe artikuj të shumtë.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Muin Çami, Shqipëria në Konferencën e Paqes (1919-1920), monografi e papërfunduar në dorëshkrim (1990); Paskal Milo, Politika e jashtme e Shqipërisë (1912-1939), vëllimi I, Tiranë: Toena, 2013; Arben Puto, Shqipëria politike 1912-1939, Tiranë: Toena, 2009.

  2. P. Milo, Politika e jashtme…, vëll. I, f. 451-452, citon Arkivi i Ministrisë së Punëve të Jashtme (më tej: AMPJ), viti (më tej: V.) 1920, dosja (më tej: D.). 34, fl. 216.

  3. AMPJ, V. 1920, D. 34, fl. 33-34; Shih edhe P. Milo, Politika e jashtme…, vëll. I, f. 449-450.

  4. Po aty.

  5. AMPJ, V. 1920, D. 34, fl. 40-41. Letër e L. Bumçit, dt. 16 janar 1920; Shih edhe P.Milo, Politika e jashtme …, vëll. I, f. 450.

  6. Arkivi Qendror i Republikës së Shqipërisë (më tej: AQSH), Fondi MPJ, D. 2. Letër e L. Bumçit për kryetarin e Lidhjes së Kombeve, dt. 16 janar 1920; Shih edhe Lufta e popullit shqiptar për çlirim kombëtar (1918-1920) (Përmbledhje dokumentesh), redaktor përgjegjës Muin Çami, botim i Institutit të Historisë dhe Drejtorisë së Përgjithshme të Arkivave të Shtetit, vëll. II, dok.25, f. 37.

  7. AMPJ, V. 1920, D. 34, fl. 44. Letër e L. Bumçit, dt. 17 janar 1920, për ambasadorin amerikan në Francë.

  8. Po aty, fl. 46.

  9. AQSH, F. MPJ, D. 322. Njoftimi i L. Bumçit për Qeverinë e Përkohshme në Durrës, dt. 22 janar 1920; Shih edhe Lufta e popullit shqiptar për çlirim kombëtar, vëll. II, përgatit për botim M. Çami etj., Instituti i Historisë, Tiranë: 1975, dok. 35, f. 48-49.

  10. Po aty.

  11. AQSH, F. Drejtoria e Punëve të Brendshme (DPB), D. 197, dok.14. Informacion i inspektorit të përgjithshëm Avni Dabulla, dt. 12 janar 1920, dërguar nga Berati Delegacisë së Punëve të Brendshme; Shih edhe Lufta e popullit …, vëll. II, dok. 15, f. 26.

  12. AQSH, F. Kongresi i Lushnjës, D.2. Urdhër i firmosur nga F. Alizoti për ndalimin e mbledhjes së Kongresit të Lushnjës, dt. 13 janar 1920; Shih edhe Lufta e popullit…,vëll. II, dok. 23, f. 35; Dokumente e materiale historike nga lufta e popullit shqiptar për liri e demokraci 1917-1941, botim i Drejtorisë së Arkivave të Shtetit të PPSh, Tiranë: 1959, f. 18-19.

  13. AQSH, F. Kongresi i Lushnjës, D. 2, dok. 21. Letër e inspektorit të Komandës italiane, dt. 31 janar 1920.

  14. Lufta e popullit …, vëll. II, dok. 50, f. 63-67. Vendimet e Kongresit të Lushnjës, sipas procesverbale të Kongresit.

  15. Historia e popullit shqiptar…, vëll. III, f. 145.

  16. Po aty.

  17. AQSH, F. MPJ, D. 322, dok.716. Njoftim i L. Bumçit nga Parisi, dt. 22 janar 1920. “Konferenca mori fund, a më mirë e nderoi fytyrën… tani e tutje ajo do të jetë përfaqësuar prej mbledhjes së ambasadorëve që gjenden në Paris. Kjo do të merret me punët e vogla dhe për ato të mëdhatë do të mblidhen ngandonjëherë kryeministrat”; Arbër Hadri, Presidenti Uillson dhe çështja shqiptare (Politika e SHBA-së në Konferencën e Paqes në Paris (1919-1920), botim i Institutit të Historisë Prishtinë: 2011, f. 175.

  18. Lufta e popullit shqiptar për çlirim ..., vëll. II, dok. 50, f. 64.

  19. P. Milo, Politika e jashtme…, vëll. I, f. 453; Shih edhe Tomaso Titoni, Vuorio Scialoja, L’Italia alla Conferenza della Pace, Discorsi e documenti a cura di Amedeo-Gianini, Roma: 1921, f. 153-154.

  20. R. L. Woodal, The Albanian problem during the Peacemaking (1919-1920), Memphis State University, Ph.d., 1978, f. 220; Shih edhe P. Milo, Politika e jashtme…, vëll. I, f. 454.

  21. AQSH, F. Komiteti “MKK”, D. 53. Vendim i Komitetit “MKK”, dt. 25 janar 1920; shih dhe Lufta e popullit shqiptar për çlirim ..., vëll. II, f. 51-52.

  22. AQSH, F. Komiteti “MKK”, D.8.

  23. Historia e Popullit Shqiptar, vëll. III, botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, Instituti i Historisë, Tiranë: Toena, 2007, f. 138.

  24. AQSH, F. DPB, D. 250, dok. 89. Njoftim i prefekturës së Shkodrës, dt. 26 janar 1920, për Delegacinë e Punëve të Brendshme, rreth ripushtimit të Nikaj-Merturit nga ushtria serbe; shih edhe Lufta e popullit…, vëll. II, dok. 40, f. 53.

  25. Ivo Lederer, La Jugoslavija della Conferenza della pace al Trattato di Rapallo (1919- 1920), Milano: 1966, f. 266.

  26. AQSH, F. MPJ, D. 7. Telegrami i firmosur nga kryetari i Kuvendit Kombëtar të Shqipërisë, Aqif pashë Elbasani, dt. 30 janar 1920; shih edhe Lufta e popullit…, vëll. II, dok. 46, f. 58-59.

  27. Po aty.

  28. Po aty.

  29. Kuvendi, Romë, viti III, nr. 70, 21 shkurt 1920, f. 3.

  30. Po aty.

  31. P. Milo, Politika e jashtme …, vëll. I, f. 456.

  32. Po aty, Telegrame të dt. 30 janar 1920.

  33. AQSH, F. Kolonia e Rumanisë, D.125; shih edhe Lufta e popullit shqiptar për çlirim ..., vëll. II, dok. 51, f. 67.

  34. AMPJ, viti 1920, dos. 34, f. 127.

  35. AQSH, F. MPJ, D. 322. Letër e dërguar nga Lozana më 12 shkurt 1920, në emër të Komitetit të punëtorëve shqiptarë në SHBA dhe Kanada.

  36. Adriaticus, La Question Adriatique, Recueil de documents officiels, Paris: 1920, f. 123-129; T. Tittoni, V. Scialoja, L’Italia alla Conferenza della Pace …, f. 157-161.

  37. Po aty.

  38. AQSH, F. Prefektura e Durrësit, D. 1; Shih edhe Lufta e popullit …, dok. 56, f. 70.

  39. AQSH, F. MPJ, D.2. Letër e dt. 3 shkurt 1920, firmosur nga Pandeli Evangjeli për koloninë e Bukureshtit dhe Halil Gjirokastra për koloninë e Turqisë; shih edhe Lufta e popullit shqiptar për çlirim ..., vëll. II, dok. 59, f. 72-73.

  40. Po aty.

  41. Shqipnia përpara Konferencës së Paqes, Ble i Dytë, Shkodër: Shtypshkronja Franceskane, 1921, f. 65-67.

  42. Po aty.

  43. Po aty.

  44. AQSH, F. MPJ, D. 6(26). Notë e delegacionit shqiptar, dt. 11 shkurt 1920, dërguar Mileranit, kryeministër dhe ministër i Jashtëm i Francës. Nga përmbajtja e notës ajo është përgatitur e dërguar edhe krerëve të Fuqive të tjera të Mëdha evropiane.

  45. Po aty.

  46. Po aty.

  47. AQSH, F. MPJ, D.8 (26). Raport i L. Bumçit dhe M. Turtullit, dt. 11 shkurt 1920, dërguar nga Parisi Aqif Pashë Elbasanit; shih edhe Lufta e popullit…, vëll. II, dok, 68, f. 86-87.

  48. Po aty.

  49. Po aty. Bashkëngjitur raportit, Aqif Pashës i dërgohej, krahas Memorandumit të 9 dhjetorit, edhe projekti i 13 janarit, sipas versionit të botuar në gazetën “Le Temps”.

  50. AQSH, F. MPJ, D.5 (26). Letër e L. Bumçit dhe M. Turtullit, dt. 25 shkurt 1920 për Aqif Pashën; shih edhe Lufta e popullit…, vëll. II, dok. 94, f. 132-133.

  51. Po aty.

  52. Owen Pearson, Albania and King Zog, Independence, Republic and Monarchy (1908- 1939), The Centre for Albanian Studies, London: 2005, f. 141.

  53. AQSH, F. MPJ, D. 5 (26). Letra e L. Bumçit dhe M. Turtullit, dt. 26 shkurt 1920

  54. Po aty, Notë e delegacionit qeveritar shqiptar në Paris, dt. 2 mars 1920 për presidentin e SHBA; shih edhe Lufta e popullit …, vëll. II, dok.102, f. 139-140.

  55. Është fjala për bisedimet që filluan në Korfuz, më 9 maj 1914, midis Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, të autorizuar nga Qeveria shqiptare, dhe përfaqësuesve të “Lëvizjes së Vorio-Epirit”, që përfunduan më 17 maj 1914 me nënshkrimin e Protokollit të Korfuzit.

  56. Po aty.

  57. Po aty.

  58. AQSH, F. MPJ, D. 5 (26). Letër e L.Bumçit dhe M.Turtullit për Këshillin e Lartë (Aqif Pashën), dt. 3 mars 1920; shih edhe Lufta e popullit …, vëll.II, dok. 103, fl. 141-143.

  59. Po aty.

  60. Po aty.

  61. O. Pearson, Albania and King Zog…, f. 142.

  62. Po aty; Adriaticus, La Question Adriatique …, f. 149 150; shih edhe A. Puto, Çështja shqiptare në aktet ndërkombëtare…, dok.26, f. 255-257. Notë e Uillsonit e dt. 6 mars, në përgjigje të notës së aleatëve të dt. 26 shkurt 1920.

  63. Vuk Vinaver, Jugoslavija i Francuska izmetju Dva Svetsko Rata (Da li je Jugoslavija bila francuski “satelit”), ISI, Beograd: 1985, f. 26-27.

  64. Pietro Pastorelli, L’Albania nella politica estera italiana 1914-1920, Editore Jovere, Napoli: 1970, f. 284-285; Shih edhe P.Milo, Politika e jashtme…, vëll. I, f. 469.

  65. AMPJ, V. 1920, D. 34/1, fl. 407. Telegram i Mehmet Konicës në cilësinë e kryetarit të delegacionit shqiptar, dërguar përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha në San Remo.

  66. P. Milo, Politika e jashtme…, vëll. I, f. 471-473.

  67. Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike në Shqipëri (1897-1942), Kujtime dhe vlerësime historike, përgatiti për botim Marenglen Verli, Tiranë: Marin Barleti, 1935, f. 184,194. Sipas S. Vllamasit në dhjetor 1919, në takimin në Gjirokastër me Javer Hurshitin dhe Beso Gegën, kryetari i Bashkisë, deklaroi konfidencialisht se Qeveria britanike dëshironte formimin e një qeverie kombëtare në vend të asaj të Durrësit “që është

  68. vegël e italianëve”. Po ky bashkëkohës shënon në kujtimet e tij se diplomati Eden, njëherësh i “Inteligjencies Services”, prezent në Kongresin e Lushnjës, “kaloi disa orë ankthi, derisa u kuptua mirë, qëllimi i milicisë shqiptare kundër Kongresit”; shih edhe Marenglen Verli, Kosova sfida shqiptare në historinë e një shekulli, Tiranë: Botimpex, 2007, f. 90.

Downloads

Published

2024-03-15

How to Cite

Verli , Marenglen. 2024. “Shqiptarët përballë ndërkombëtarëve Në Paris Në Mbyllje Të Konferencës Së Paqes: (14 Janar - 3 Mars 1920)”. Kosova, no. 45 (March). Prishtinë, Kosovë:67-92. https://doi.org/10.62609/ks.vi45.4168.

Numër

No. 45 (2020): Kosova

Section

Artikuj