Aspekte të kontaktit gjuhësor mes Shqipes e Anglishtes

Abstract

Kontakti gjuhësor i anglishtes me gjuhë të tjera apo ndikimi që gjuha angleze ka ushtruar e vazhdon të ushtrojë mbi gjuhë të ndryshme ka çuar në krijimin e emërtimeve të gjuhëve ‘hibride’ si Denglish (Deutsch + English) e Franglaish (French + English). Valter Memisha flet “për një anglishtezim” të shqipes1. Xhevat Lloshi ka ndërtuar termin ‘albalisht’ duke sjellë si shembuj analogë “krijimet për tri gjuhët e tjera kryesore europiane, domethënë franglais, italiese dhe spanglish, që kanë kuptimin e frëngjishtes, italishtes dhe spanjishtes të përziera me anglishten, si dhe sipas japlish – një përzierje e japonishtes me anglishten”2. Në mënyrë të ngjashme me gjuhët e tjera evropiane moria e anglicizmave në shqipe si dhe hasja e shpeshtë e ‘ndërkëmbimit të kodit’ (fjalë e shprehje anglisht që ndërthuren me ligjërimin shqip të politikanëve, artistëve, gazetarëve etj.) më ka çuar drejt krijimit të emërtimit ‘shqip-lisht’ (shqip + anglisht) apo ‘Alb-lish’ (Albanian + English) një term më lehtësisht i dallueshëm e deshifrueshëm për të huajt.
Fillimi i shekullit të 20-të njeh studime e shkrime të shumta mbi ndikimin e gjuhës angleze në gjuhët evropiane. Këtë e demonstrojnë botimet e ndryshme por dhe fjalorët e anglicizmave në atë kohë si për shembull ‘Dictionnaire Étimologique et Historique des Anglicismes’ i Edouard Bonnafé-s (Paris, Librairie Delagrave, 1920), ‘Anglicisme’ i Otto Jespersen-it (Salmonsens Konversations leksikon, 1915) etj. Më vonë pati dhe të tjerë fjalorë e botime për anglicizmat në italishte, gjermanishte etj., si për shembull ‘Fjalori i Anglicizmave në Italinë e Pasbashkimit’ 1987, ‘Fjalori i Anglicizmave Europiane’ i Manfred Görlach-ut, 2001, Fjalori i Anglicizmave në Gjermanisht 1993 etj. Në vazhdën e kërkimit dhe studimit të huazimeve angleze në gjuhë të tjera edhe shqipja nuk bën përjashtim; shumë studiues e kërkues, ndër ta Xhevat Lloshi, Valter Memisha, Hajri Shehu3, Jani Thomai etj., kanë tërhequr vëmendjen në lidhje me identifikimin e huazimeve të shumta që përdoren sidomos nga të rinjtë në gjuhën e folur të përditshme por dhe në medie të tjera siç janë periodikët, media audiovizive etj. Po ashtu ka dhe shumë studiues nga Kosova e treva të tjera shqiptare, të cilët kanë kryer kërkime e studime mbi anglicizmat, si Vesel Nuhiu4, Rrahman Paçarizi5 etj., ashtu si ka dhe studime për anglicizmat në terminologjinë teknike të realizuara gjerësisht nga Nebi Caka6, Agron Duro7 etj. Ndikimi i gjuhës angleze daton që në fillim të shekullit të 20-të, me përkthimet e para nga anglishtja8 dhe me botimin e periodikëve të parë në territorin e Shqipërisë, por në mënyrë të veçantë, periodikët e shumtë të botuar në vendet e tjera të Europës e në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Jani Thomai pohon se “në vitet 20-të të shekullit XX në gjuhën shqipe hynë fjalë nga gjuhët neolatine, si frëngjishtja e italishtja, me shumë terminologji të fushave të ndryshme. Po në këto vite nisën të vijnë dhe fjalë nga anglishtja (terminologjia sportive), si huazime fjalësh ose kalke”.