Evolucioni i sistemit alfabetik të F. A. Santorit - Çelës për përcaktimin e kohës së hartimit të veprave të tij

Autorët

  • Merita Sauku Bruci

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i1-2.3320

Abstract

Trashëgimia letrare e shkrimtarit arbëresh Franqisk Anton Santori (1819-1894), në raste të rralla është botuar në gjallje të autorit. Vetëm katër vepra kanë parë dritën e botimit dhe ndër to tri1 japin të dhëna mbi kohën kur janë shkruar dhe vendin e botimit ndërsa Il Canzoniere albanese është botuar pa datë dhe vend botimi2. Pjesa tjetër e krijimtarisë që njohim deri më tani, e mbetur në dorëshkrim dhe e padatuar, është botuar pas vdekjes në botime kritike3, në botime vullnetmira jo në botim kritik4, apo pret ende të botohet5.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. [IPP] Il prigioniero politico, libero e reduce, per la costituzione del 1848, novella di F. Santori, Napoli, dalla tipografia Trani, 1848. [RSM] Rozhary i S. Myriis Virgkiyry ty Miirvugliis - Stampartury pry shyrbrii, e dhivozhion ty Vlau Ntonnit nga Pizziglìa Chylòggkiary nga Riformàtrat e Calavrīs, Cosenzh, 1849. [KSH] Cryshtèu i shyityruory - ca vllau Ntôny Santori ca Pizzilhia, Napulhii, Tipografissury ca Galhtany Nobile, 1855.

  2. [ICA] Il Canzoniere Albanese di C. Santori, senza data e luogo di stampa.

  3. [BLU] Francesco Antonio Santori, Brisandi Lletixja e Ulladheni, Transkriptimi i tekstit origjinal të pabotuar dhe ndryshimet e redaktimit të parë, me një hyrje dhe një fjalorth nga Ital Konstant Fortino, Cosenza, 1977. [PDF] Francesco Antonio Santori, Panaini e Dellja (Panaino e Delia) - Fëmija pushtjerote (La famiglia campestre) - Prolegomeni, trascrizione e apparato critico a cura di Giuseppe Gradilone, Roma, Bulzoni, 1979. [TNO] Francesco Antonio Santori, Tre novelle, prolegomeni, trascrizione e apparato critico di Italo C. Fortino, Carmine Stamile, Ernesto Tocci, Cosenza, edizioni Brenner, 1985. [KAL] Italo C. Fortino, Le Kalimere di Francesco Antonio Santori, Prolegomeni, trascrizione, apparato critico e concordanza, Cosenza, Edizioni Brenner, 2004. [SEK] Francesco Antonio Santori, Sofia e Kominĭatëve - Editio Princeps, Studio

  4. introduttivo di Italo Costante Fortino. Prolegomeni, trascrizione e apparato critico di Merita Sauku-Bruci, Vol. I, Università degli Studi di Napoli L’Orientale, Dipartimento di Studi dell’Europa Orientale, Napoli, 2011.

  5. [ADM] Francesco Antonio Santori, “Alessio Ducagino”, Melodramma. Edizione del testo albanese con traduzione e note a cura del prof. Francesco Solano, in Quaderni di Zjarri, Castrovillari, 1983, 63 pp. [EMM] Antonio Francesco Santori, Emira, Edizione del testo albanese con traduzione e note a cura del prof. Francesco Solano, Comune di Cerzeto/Qana, Biblioteca Comunale, Scuola tip. Italo-Orientale ‘S. Nilo’, Grotttaferrata, 1984, 291 pp. [SAM] Francesco Antonio Santori, “Satirat”, transliteruar dhe pajisur me shënime nga Karmel Kandreva dhe Gjovalin Shkurtaj, in Studime Filologjike, Tiranë, 1982, n.1, pp. 173-208. [NEM] F. A. Santori, Neomenia, tragjedia e parë shqip, Prishtinë, Shpresa, 2001.

  6. m[FAM] Kolë Kamsi: “Nji dorshkrim i panjoftun i At Anton Santorit” në Leka, 1943, n. 2 marzo, pp. 70-74; n. 3, aprile-maggio, pp. 107-112; n. 4, giugno pp. 167-170. [LEM] Titos P. Jochalas: Levcotea - Melodram’ alhbyresh, “L’importanza della letteratura italo-albanese per la storia letteraria dell’Albania - A proposito di Francesco Antonio Santori”, in Communications grecques présentées au VI e Congrès du Sud-Est Européen, Sofia: 30 août - 5 septembre 1089, Athénes, 1990, pp. 609-641. [ISM] Klara Kodra: “Një dorëshkrim i panjohur i Santorit Ushtari shqiptar” in Studime filologjike, n. 2, 1976, pp.195-206. Titulli origjinal i dorëshkrimit të romanit: Il soldato Albanese per l’Impero Ottomano del 1420 - Ampliazione Prosaica di una Ballata Antica in una delle molte Canzoni Albanesi che si conservano tuttavia presso quella gente, anche in Italia; e che si cantano ballando nelle così dette Ridde in linguaggio proprio Valia, di F.S., Cosenza.

  7. [FAM] Gny Kint Pyrralezha Ty marrura ngca ESOPI e ngca ty jettyr Scqruoitaar e ty sielhiura mby Gkiuhyn ALYBYRESCE dhizza, fiaj pas fiaj; e dizza ty Parafrasaryme Ngca Frankisqantoon Santori. [MPM] Miloshini e Petroshini - Melodram’i VIII. Shih edhe: Matteo Mandalà, “Per

  8. l’edizione dell’opera omnia di Francesco Antonio Santori” në Res Albanicae, rivista di albanologia, anno I, n.1, marzo 2012, f. 105-132.

  9. [L43] Letër dërguar De Radës, S. Marco, 01. 05. 1843, AQSH, fl. 22. [L48] Letër dërguar De Radës, Cosenza, 14 tetor 1848, AQSH, fl. 15.

  10. [L69] Letër dërguar De Radës, S. C. Albanese, 20 gusht 1869, fl. 23. [L69.a] Letër dërguar De Radës, 16. 04.1869, fl. 44.

  11. Shih: Cryshtèu i shyityruory - ca vllau Ntôny Santori ca Pizzilhia, Napulhii, Tipografissury ca Galhtany Nobile, 1855, f. 9-21.

  12. Shih për më shumë: Francesco Antonio Santori, Panaini e Dellja (Panaino e Delia) - Fëmija pushtjerote (La famiglia campestre) - Prolegomeni, trascrizione e apparato critico a cura di Giuseppe Gradilone, Roma, Bulzoni, 1979; Italo C. Fortino, Le Kalimere di Francesco Antonio Santori, Prolegomeni, trascrizione, apparato critico e concordanza, Cosenza, Edizioni Brenner, 2004.

  13. Shih: Francesco Altimari, “Un saggio inedito di F. A. Santori sulla lingua albanese e i suoi alfabeti”, in Quaderni di Zjarri, Cosenza, 1982, 63 faqe. Studiuesi sjell në variantin origjinal dhe të transkriptuara variantet e plota të dy studimeve të Santorit mbi gjuhën shqipe dhe alfabetet e saj, dhe përkatësisht Articolo etnografico dhe Metodo storico sugli Alfabeti dei quali si è fatto uso a scrivere la lingua albanese.

  14. Për një paraqitje të hollësishme të alfabetit të romanit shih: Francesco Antonio Santori, Sofia e Kominĭatëve - Editio Princeps, Studio introduttivo di Italo Costante Fortino. Prolegomeni, trascrizione e apparato critico di Merita Sauku-Bruci, Vol. I, Università degli Studi di Napoli L’Orientale, Dipartimento di Studi dell’Europa Orientale, Napoli, 2011, f. 53-77.

  15. Shih për këtë: Francesco Antonio Santori, Panaini e Dellja (Panaino e Delia)..., vepër e cituar; Italo C. Fortino, Le Kalimere ..., vepër e cituar; At Justin Rrota, Per historín e alfabetit shqyp dhe studime të tjera gjuhesore, Botimi II, Shkodër, Botime Françeskane, 2005, f. 51-54; Tomor Osmani, Udha e shkronjave shqipe - Histori e alfabetit, Tiranë, ASHRSH, 2008, f. 186-193; Dhimitër S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Tiranë, ASHRPSH, IGJL,1976. f. 221.

  16. Shih: Italo C. Fortino, Le Kalimere ..., vepër e cituar, f. 18.

  17. Fenomeni është sinjalizuar edhe nga Gradilone në botimin kritik të Canti di Milosao: “Una volta appare la q seguita dalla u al posto della tenue velare nella parola queλ (c. XXIII) = kuelj, di cui dà [De Rada-MSB] spiegazione nella Grammatica: Non figura fra le consonanti la q, venuta, pare forestiera con ecques e rimastavi solo in quélj cavalli”. Shih: Giuseppe Gradilone: “Appendice - Gli alfabeti del De Rada e la trascrizione dei Canti di Milosao secondo la grafia albanese moderna”, in Studi di Letteratura Albanese, Istituto di Studi Albanesi, Roma, 1960, f. 111.“Ma troviamo nel romanzo, in casi sporadici, anche q+u. Lo riscontriamo piuttosto nel caso della parola quelhyve = kuelëve (l.1,5,5) e derivati; ma si estende anche su quasi = kuazi (l.1,4,14), qualitatta = kuallitata (l.1,5,12); u quetartin = u kuetartin (l.2.2.2); quattyry = kuatërë (l.3,5,11); qumbure = kumbure (l.1,5,1). Noi non lo abbiamo considerato un fonema a parte, ma un’influsso della grafia italiana e lo abbiamo trascritto col segno grafico k in tutte le occorrenze.” Shih: Francesco Antonio Santori, Sofia e Kominĭatëve…, vepër e cituar, f. 62.

  18. Shih edhe Italo C. Fortino, Le Kalimere ..., vepër e cituar, p. 19.

  19. Po aty, f. 20.

  20. Kjo fonemë nuk ekziston në inventarin e fonemave të shqipes standarde, prandaj botues a kuratorë të ndryshëm e kanë transkriptuar në mënyra të ndryshme. Në transkriptimin e romanit Sofia e Kominĭatëve dhe të shembujve që paraqesim për ilustrim në këtë artikull kemi zgjedhur ta transkriptojmë me grafemën ħ.

  21. Privilegji i botimit (privilegio di stampa) ishte garancia e lëshuar atëbotë nga një autoritet publik për të mbrojtur nga konkurrenca autorin e veprës dhe botuesin (pak a shumë si copyright-i i sotëm), për një kohë të dhënë, e mbi një territor të dhënë. Mbetet një element i rëndësishëm kërkimi kur duhet të përcaktohet data e hartimit të një dokumenti letrar, pasi privilegji i botimit paraprin ose shoqëron botimin e veprës në fjalë. Shih për më shumë: Alfredo Stussi, Introduzione agli studi di filologia italiana, Bologna, Il Mulino, 1994, f. 105-111.

  22. I tillë është arsyetimi i Fortinos i cili shtron hipotezën se Kalimeret mund të jenë hartuar në fund të viteve 1870. “La costanza d’uso del grafema q=k (alf.alb) nelle Kalimere, rispetto all’alternarsi, anche se sporadica, di q = c/ch nelle due opere succitate (Emira e Romanzetti-MSB), farebbe ippotizzare uno spostamento della composizione delle Kalimere verso l’ultimo scorcio degli anni ’70.” Shih Italo C. Fortino, Le Kalimere ..., vepër e cituar, f. 18.

  23. Duke u nisur po nga sistemi alfabetik Solano del në përfundimin se melodrama Alles Dukagjini është shkruar në intervalin 1855-1860: “Il ms. non è datato, ma partendo dal sistema grafico adottato, possiamo senz’altro dedurre che esso fu composto dopo il 1855 e prima del 1860, data di composizione del drama Emira, in cui il succitato sistema grafico viene ulteriormente perfezionato”. Shih: Francesco Antonio Santori, “Alessio Ducagino”, Melodramma. Edizione del testo albanese con traduzione e note a cura del prof. Francesco Solano, in Quaderni di Zjarri, Castrovillari, 1983, f. 53.

  24. Përmendja e luftës për çlirimin e Lombardisë, 1859, shtyn autorët e Tre Novelle të hamendësojnë se romancetat mund të jenë shkruar pas kësaj date. “Dai riferimenti a questo avvenimento storico (la lotta per la liberazione della Lombardia 1859- MSB) possiamo dedurre che il II Romanzetto (Colluqi e Sorofina) è stato composto successivamente a questa data”. Shih: Francesco Antonio Santori, Tre novelle. Prolegomeni, trascrizione e apparato critico di Italo C. Fortino, Carmine Stamile, Ernesto Tocci, Cosenza, Edizioni Brenner, 1985, f. 24.

  25. Ndërsa Gradilone merr si pikë referimi për të përcaktuar si kohë të hartimit të romancetave të botuara prej tij dy beteja të zhvilluara pas vitit 1859. “Per quanto riguarda la composizione dei Romanzetti non si hanno dati cronologici precisi offertici dall’autore. Unico punto di riferimento è il ricordo di avvenimenti del Risorgimento italiano, quali le battaglie di Solferino nella K. XII e di Solferino e di Magenta nella K. XVIII del Romanzetto II, battaglie della seconda guerra d’Indipendenza, combattute, come si sa, rispettivamente il 24 e il 4 giugno del 1859. Se si prendono tali date come termine post quem si può credere che probabilmente i Romanzetti siano stati composti dal Santori poco dopo gli anni ’60 dell’Ottocento.” Shih: Francesco Antonio Santori, Panaini e Dellja (Panaino e Delia)..., vepër e cituar, f. 28, shënimi 1.

  26. “...Non credo farvi premura per l’affare della stampa, essendo certo che stringe quasi più Voi che me. Per quanto riguarda lo scrivere il meno che potete fraporvi caratteri greci eccettuati quei di prima necessità, perché in Sicilia ho ritrovato le medesime idee. Mi son compiaciuto del terso albanese che colà si parla, ma non potei profittarne. Nel piccolo libricino che stamperassi, non vi metterete affatto il mio nome, ne secolare, ne Religioso...”

  27. D.S. Fa che vegga subito stampato.

  28. Sa ty schylchieny Vasciy ajo che

  29. Rîny Rîny, oh! Cu vaite sod?

  30. Antica Canzone Popolare

  31. Letër e Santorit drejtuar De Radës, S. C(ateri)na Albanese, 23 gusht 1845, AQSH, F. 24, D. 54/9, fl. 13.

  32. “...Appena sarà compiuta la pubblicazione, se non è ancor partito il Cavaliere Solazzi gliene potrali consegnare il totale delle copie in qualche scatola, come avete praticato col Canzoniere, e si compiacerà farla trasportare in Corigliano; altrimenti, me la diriggerete col procaccio qui in Cosenza. Una copia però vi ripeto, speditemela subito, onde ponderarne l’effetto....” Letër e Santorit drejtuar De Radës, Cosenza, 14 tetor 1848, AQSH, F. 24, D. 54/9, fl. 15.

  33. “… Ho contratto adesso tali obbligazioni che non mi permettono mossa alcuna. Del Romanzo Albanese io non ne ho un rigo…”Letër e Santorit drejtuar De Radës, S. C(ateri)na Albanese, 27 nëntor 1866, AQSH, F. 24, D. 54/9, fl. 18.

  34. “Ora le [Commedie] sto mettendo in bello per passargliene la Copia di Manoscritto. Saranno esperimentate sulla scena, essendovi un Teatrino nella patria del detto Amico, una mediocra compagnia di Dilettanti. Se avranno successo, ritieni che diverrò Comico in vecchiezza. Io non credea di avere mediocre forza in questo Genere, ma queste improvvise e rapide produzioncelle, mi confidano, anzi che no: tanto più che son riuscito a far prendere corpo, azione e unità Drammatica a fatterelli insignificanti e ridicoli. I loro Titoli sono “Il Masa(..)diero Finto bieco”, “Il Ladro Amico o L’Arciprete del Villaggio”, “Il Cantiniere”, “Il Raggiratore Raggirato”, “Il Invidioso o Ricco impoverito”. Non istare in credenza che fossero versi; sono in prosa. Se Dio mi concederà alcun tempo tranquillo, potrò provarmi anche in versi nell’Italiano o nello Albanese”. Letër e Santorit drejtuar De Radës, (S. Cateri)na Albanese, 20 gusht, 1869, AQSH, F. 24, D. 54/9, fl. 23.

  35. “… Çë vĭet nënk shkruoĭta faregjë albëresh, vet pse njoĥa se jān shër(be)me çë qëntronjin të gropsuora nd’errësī. Ntreqa mpero, ngjata e vura mbë drit më të shkëlqeme, gjashtdhĭet o më kënëkashit katundare çë bën’e Tipografisëtin ti; e bëra katërmbëdhĭet kalimere (mbë) mirakulit më të mbëdhenj të Jezukrishtit; e dica më duolltin (vër)teta të mira e të bukura. Atë të Samaritanes të Pasĭonës e të (Pa)shqëvet e xūn e je këntuon. Leksikoni ësht njera ndë Gk, moĭ fĭalt i kam kŭazi gjith (…) Ati mīr e dī, se ndo īn zot na jep shëndet mūn të bënjëmi shërbise shūm. Vër rē të thēll mpero çë bëmĭa të zër, të mbaĥet e mos të mbarohet njinje; mos të thuĥet prana se shtrënguom mizat e e rraĥtim ujët! Nisu mīr, se u të vinj pas, e ruonj edhe, pa zilī, pa nvidhĭe, e pa keqī, ndo të vëfçë ndonj gjurm shtrëmburishte, e të (thom) po si të ruĥeç, sa të mund ngjatëmi të mirën…” Letër e Santorit drejtuar De Radës, S. C(ateri)na) Albanese, 20 Agosto, 1869, AQSH, F. 24, D. 54/9, fl. 23. Transkriptimi është yni.

  36. Shih për më gjerë: Francesco Antonio Santori, Sofia e Kominĭatëve…, vepër e cituar, f. 76-77.

Downloads

Published

2012-06-18

How to Cite

Bruci, M. (2012). Evolucioni i sistemit alfabetik të F. A. Santorit - Çelës për përcaktimin e kohës së hartimit të veprave të tij. Studime Filologjike, 1(1-2), 73–90. https://doi.org/10.62006/sf.v1i1-2.3320

Numër

No. 1-2 (2012): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2023 Akademia e Studimeve Albanologjike

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.