Të birtë e shekullit të ri të Migjenit dhe Shekulli i zënë i Kadaresë - Një vështrim krahasues

Shaban Sinani

Autorët

Shaban Sinani

Abstract

Evolucioni i gjatë dhe i koklavitur i vetëdijes së autorësisë, pa të cilën një histori e letërsisë shqipe nuk do të ishte e plotë, është një çështje fare pak e studiuar. Përveçse në përbërje të një punimi doktorate, mbrojtur në vitin 2015 nga Arta Sula, vështirë se mund të gjenden ndihmesa të tjera për të certifikuar procesin ende të errët dhe tejet të ngadaltë ndërshekullor të këtij evolucioni, prej fillimeve, prej vetëdijes modeste të il copista come autore, deri tek ardhja tek autorësia si vetëdije krijuese.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Shih A. Sula, Shkallët e autorësisë së shkruesit në dorëshkrimet filologjike të Shqipërisë: Nga “Bāsi” i Buzukut tek “Auctor” e “Poeta” i Bogdanit, në “Shkruesi si autor në dorëshkrimet filologjike të Shqipërisë”, punim doktorate, Universiteti i Tiranës, Tiranë, 2015, fl. 87-146.
A. Rëmbeci & Sokol Çunga, Dorëshkrime bizantine dhe pasbizantine, Korçë, 2010, f. 35.
Meshari i Gjon Buzukut, botim kritik nga E. Çabej, Tiranë, 1968, f. 81/a. Khs. dhe Th. Qendro, Fjalor i shqipes së Gjon Buzukut, bot. Shoqëria Biblike Ndërkonfesionale e Shqipërisë, Tiranë, 2014, f. 38. 4 B. Suta, Faqe të panjohura nga vepra e Pjetër Budit, bot. Onufri, Tiranë 2016, f. 15.
M. Camaj, Çelës për leximin e veprës, në Cuneus prophetarum a Pietro Bogdano, edit. R. Trofenik, München 1977; gjithashtu A. Omari, Pjetër Bogdani, Cuneus Prophetarum (Çeta e profetëve), botim kritik, bot. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2005.
G. Valentini, M. Camaj, P. Bogdani, Cuneus prophetarum, edit. R. Trofenik, München 1977 (Bogd., Cun. proph.), VT, I, II, 3 (5).
Këtë çështje e kemi trajtuar më gjerësisht në Shaban Sinani, Motivi i krijuesit të rruzullimit: prej P. Bogdanit e N. Ketës tek Pjetër Zarishi e At Gjergj Fishta, në “Malësia”, nr. 9, Podgoricë, 2014.
Gj. Luka (mbledhë e pajisë me shënime): Migjeni, Vepra, shtëpia botonjëse Naim Frashëri, Tiranë, 1954, f. 37.
Sh. Sinani, Migjeni i Dritëro Agollit, në D. Agolli, “Tregime dhe skica të poetit revolucionar shqiptar Migjeni”, parashtypje e Akademisë së Shkencave, Tiranë 2016, f. 116 e vijim.
Sh. Sinani, Miti i idesë në vend të kultit të heroit, në “Për letërsinë shqipe të shek. të 20-të”, bot. Qendra e Studimeve Albanologjike dhe Naimi, Tiranë, 2011, f. 88-98; idem, Ikje prej mitit të malit, në revistën “Malësia”, nr. 8, Podgoricë, 2013, f. 71-76.
A. A. Zijai, Të kuptuarit e tretjes dhe njohjes te Naim Frashëri, botuar për herë të parë në revistën “Perla”, nr. 1-2, Tiranë 1998, f. 69-77; bis në Flaka, 4 dhjetor 2000, f. 11. 12 Këtë çështje e kemi trajtuar fillimisht në artikullin e përbashkët me studiuesen Floresha Dado Shekulli i Kadaresë, botuar në Illz, nr. 1, Tiranë 2016, f. 22-28. 13 Me të njëjtën arrogancë do të paraqitej edhe Dritëro Agollit, duke bërë të vetat vargjet e poetit konstruktivist rus Eduard Bagritsky: Në rrugë dolla / Pas meje porta u mbyll.
I. Kadare, Shekulli im, shtëpia botonjëse Naim Frashëri, Tiranë, 1961, f. 65-80, 81-89 e 91-101. 15 Për aspektet historiko-letrare të dëbimit të Ismail Kadaresë nga Brezi i viteve 1960 shih tek Sh. Sinani, “Krisja e parë” në “Brezin e viteve 1960” (Rasti i novelës “Dikush më buzëqeshte”), në Mite dhe demonë në veprën e Kadaresë, bot. Naimi, Tiranë, 2016, f. 215-230.
Shih Miloš Crnjanski, Letër dërguar redaktorit Bogdan Popović të së përkohshmes Srpski književni glasnik (Objašnjenje Sumatre), Beograd, 1920, nyjat 2-4 të pjesës teorike (teorijsko-programski deo): 2. Posleratna poezija donosi novi duh, nove misli i zanose; ona je protiv utvrđenih zakona i kanona; 3. Za nove vrednosti u književnosti, kidanje sa tradicijom, okrenutost budućnosti. Mi sad donosimo nemir, prevrat, u reči, u osećanju, u mišljenju. Prekinuli smo sa tradicijom, jer se bacamo strmoglavo u budućnost. Odbacili smo bivše zakone. Ne postoje nepromenljive vrednosti; 4. Stih se oslobađa metričkih stega jer treba da izrazi nove sadržaje, promenljivi ritam raspoloženja, ekstazu stvaralačkog nadahnuća, zvuk i boju stvarnosti i snova: a. Pišemo slobodnim stihom, što je posledica naših sadržaja; b. Bez banalnih četvorokuta i dobošarske muzike dosadašnje metrike, dajemo čist oblik ekstaze; c. Pokušavamo da izrazimo promenljivi ritam raspoloženja; d. Da upotrebimo sve boje, lelujave, boje naših snova i slutnji, zvuk i šaputanje stvari, dosad prezrenih i mrtvih.
J. Deretić, Kratka istorija srpske književnosti, Beograd, 1990.
I. Kadare, Shekulli im, f. 50.
I. Kadare, Ëndër industriale, në “Shekulli im”, f. 94.
I. Kadare, Poezi e deklasuar, në “Shekulli im”, f. 53.
I. Kadare, Fjalët e rimuara, në “Shekulli im”, f. 55. 22 I. Kadare, Shënime për brezin tim, në “Shekulli im”, f. 68.
Shih Teorijsko-programski deo “Objašnjenja” Miloša Crnjanskog o urednik “Srpskog književnog glasnika” Bogdan Popović pri štampanju “Sumatre”, Beograd, 1920. 24 Исмаиль Кадаре, Лирика, перевод с албанского, под редакцией и с предисловием Дaвид Самойлова, Издательство иностранной литературы, Москва 1961. Krs. vargjet e poemës Shekulli im, fragmenti i tretë, Tiranë, 1961, f. 82-83.
* Këto vargje të sjellin ndërmend një fragment prej poemës Shekulli XX, në të cilin fytyrëzohet imazhi i poetit për shekullin: Sytë - të qartë / Flokët - të kuq (përgjakur luftrash) / Lartësia - e pafund drejt qiejve / Mikesha - energjia atmomike. Shih Ismail Kadare, Shekulli im, Tiranë, 1961, f. 83.
Кадарэ любит современность и щедро вносит в свои стихи ее стремительные ритмы, ее предметные атрибуты. Это чувство современности, новизны, пронизывающее всю структуру стихов, Кадарэ унаследовал от замечательного поэта XX века Мидьени и от своих старших современников. D. Samoilov, në parathënien e vëllimit Lirika të Kadaresë (Moskë, 1961). 26 Shih I. Kadare, në E vërteta që del nga qilarët - dialog me Stéphane Courtois, në Vepra, bot. Onufri, vëllimi i 20-të, Tiranë 2009, f. 449-452. Khs. Исмаиль Кадаре, Лирика, перевод с албанского, под редакцией и с предисловием Дaвид Самойлова, Издательство иностранной литературы, Москва, 1961.
Pa formë është qielli / si tru idioti është cilësuar vargu që e detyroi David Samoilovin të shkruante në parathënien e librit se Ismail Kadare ka ndikime nga modernizmi perëndimor. Shih S. Bejko, Gjysmë shekulli poezi, parathënie në Ismail Kadare, Vepra, vëllimi i 7-të, bot. Onufri, 2008, f. 11. Khs. botimin rusisht, me parathënie të David Samoilov-it: Самойлов Давид Самойлович, Предисловие, tek Исмаил Кадарэ, Лирика (переводчики: Павел Моисеевич Грушко, Зинаида Александровна Миркина, Лариса Ильинична Румарчук, Елена Мееровна Аксельрод), под редакцией и с предисловием Д. Самойлова, Издательство иностранной литературы, Москва, 1961.
Në fillimet e veta, ardhëtarët / ardhmnorët, që themeluan futurizmin rus, kishin një program ku bashkoheshin si kërkesat për demokratizimin e arteve, përbuzja e artit të elitës, ashtu dhe individualizmi ekstrem që shpallte autonominë absolute të krijimtarisë. Shih për më shumë: Agron Tufa, Poetikë apo politikë, botuar në “Poeteka”, 2009, nr. 14, f. 79.
Khs. afërsinë e figurës në titull të poezisë së Kadaresë Pizhamet dhe aeroportet, në “Shekulli im”, f. 35.
I. Kadare, Pesha e kryqit, bot. Fayard, Paris, 1991, f. 23. 31 Rrënja e fjalës akmeizëm është greqisht, άκμη, me kuptimin maksimum, lulëzim. Këtu ka kuptimin të arrish shkallën më të lartë. U quajt gjithashtu adamiste prej poezisë Adam të Sergej Gorodeckit (Сергей Городецкий) botuar në revistën Аполлон, nr. 2, 1913, që u konsiderua si kredo akmeiste. 32 Сергей Городецкий, Некоторые течения в современной русской поэзии, издат. Аполлон, nr. 1, 1913. 33 Кихней Любовь Геннадьевна, Акмеизм: миропонимание и поэтика (Akmeizmi, botëkuptimi dhe poetika), изд. 2-е Планета, Мoсква, 2005, c. 184.
Një përkthim të mëhershëm i ka bërë kësaj poezie Agron Tufa. Është e ditur se nga ky studiues e poet njëherësh më së shumti është bërë i pranishëm në mjedisin shqiptar poezia dhe mendimi letrar-estetik i akmeistit ruso-hebre Osip Mandelshtam. Shih A. Tufa, Poeti dhe prangat e ekzistencës, në “Albania”, 10 qershor 2001, f. 10; Fjala dhe kultura, në “Tema”, 3-4 nëntor 2002, f. 3 (vijuar në disa numra); Nginjur me kohë e hapësirë, në “Tema”, 25-26 maj 2003, f. 8-9). Megjithatë, preferuam këtë version, jo vetëm pse është i ri dhe enkas për librin, por dhe sepse në përkthimin e Agron Tufës mungojnë dy strofat e fundme dhe se, për hir të ritmit dhe rimës, e ka bërë poezinë edhe më të pakuptueshme se origjinali, duke e thelluar debatin: është një himn apo një elegji për shekullin XX.
Khs. nga i njëjti vëllim i Ismail Kadaresë, Shekulli im (vjersha dhe poema, bot. Naim Frashëri, 1961), dhe poemat Shënime për brezin tim (1961) e Ëndërr industriale (1960).

References

Shih A. Sula, Shkallët e autorësisë së shkruesit në dorëshkrimet filologjike të Shqipërisë: Nga “Bāsi” i Buzukut tek “Auctor” e “Poeta” i Bogdanit, në “Shkruesi si autor në dorëshkrimet filologjike të Shqipërisë”, punim doktorate, Universiteti i Tiranës, Tiranë, 2015, fl. 87-146.

A. Rëmbeci & Sokol Çunga, Dorëshkrime bizantine dhe pasbizantine, Korçë, 2010, f. 35.

Meshari i Gjon Buzukut, botim kritik nga E. Çabej, Tiranë, 1968, f. 81/a. Khs. dhe Th. Qendro, Fjalor i shqipes së Gjon Buzukut, bot. Shoqëria Biblike Ndërkonfesionale e Shqipërisë, Tiranë, 2014, f. 38. 4 B. Suta, Faqe të panjohura nga vepra e Pjetër Budit, bot. Onufri, Tiranë 2016, f. 15.

M. Camaj, Çelës për leximin e veprës, në Cuneus prophetarum a Pietro Bogdano, edit. R. Trofenik, München 1977; gjithashtu A. Omari, Pjetër Bogdani, Cuneus Prophetarum (Çeta e profetëve), botim kritik, bot. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2005.

G. Valentini, M. Camaj, P. Bogdani, Cuneus prophetarum, edit. R. Trofenik, München 1977 (Bogd., Cun. proph.), VT, I, II, 3 (5).

Këtë çështje e kemi trajtuar më gjerësisht në Shaban Sinani, Motivi i krijuesit të rruzullimit: prej P. Bogdanit e N. Ketës tek Pjetër Zarishi e At Gjergj Fishta, në “Malësia”, nr. 9, Podgoricë, 2014.

Gj. Luka (mbledhë e pajisë me shënime): Migjeni, Vepra, shtëpia botonjëse Naim Frashëri, Tiranë, 1954, f. 37.

Sh. Sinani, Migjeni i Dritëro Agollit, në D. Agolli, “Tregime dhe skica të poetit revolucionar shqiptar Migjeni”, parashtypje e Akademisë së Shkencave, Tiranë 2016, f. 116 e vijim.

Sh. Sinani, Miti i idesë në vend të kultit të heroit, në “Për letërsinë shqipe të shek. të 20-të”, bot. Qendra e Studimeve Albanologjike dhe Naimi, Tiranë, 2011, f. 88-98; idem, Ikje prej mitit të malit, në revistën “Malësia”, nr. 8, Podgoricë, 2013, f. 71-76.

A. A. Zijai, Të kuptuarit e tretjes dhe njohjes te Naim Frashëri, botuar për herë të parë në revistën “Perla”, nr. 1-2, Tiranë 1998, f. 69-77; bis në Flaka, 4 dhjetor 2000, f. 11. 12 Këtë çështje e kemi trajtuar fillimisht në artikullin e përbashkët me studiuesen Floresha Dado Shekulli i Kadaresë, botuar në Illz, nr. 1, Tiranë 2016, f. 22-28. 13 Me të njëjtën arrogancë do të paraqitej edhe Dritëro Agollit, duke bërë të vetat vargjet e poetit konstruktivist rus Eduard Bagritsky: Në rrugë dolla / Pas meje porta u mbyll.

I. Kadare, Shekulli im, shtëpia botonjëse Naim Frashëri, Tiranë, 1961, f. 65-80, 81-89 e 91-101. 15 Për aspektet historiko-letrare të dëbimit të Ismail Kadaresë nga Brezi i viteve 1960 shih tek Sh. Sinani, “Krisja e parë” në “Brezin e viteve 1960” (Rasti i novelës “Dikush më buzëqeshte”), në Mite dhe demonë në veprën e Kadaresë, bot. Naimi, Tiranë, 2016, f. 215-230.

Shih Miloš Crnjanski, Letër dërguar redaktorit Bogdan Popović të së përkohshmes Srpski književni glasnik (Objašnjenje Sumatre), Beograd, 1920, nyjat 2-4 të pjesës teorike (teorijsko-programski deo): 2. Posleratna poezija donosi novi duh, nove misli i zanose; ona je protiv utvrđenih zakona i kanona; 3. Za nove vrednosti u književnosti, kidanje sa tradicijom, okrenutost budućnosti. Mi sad donosimo nemir, prevrat, u reči, u osećanju, u mišljenju. Prekinuli smo sa tradicijom, jer se bacamo strmoglavo u budućnost. Odbacili smo bivše zakone. Ne postoje nepromenljive vrednosti; 4. Stih se oslobađa metričkih stega jer treba da izrazi nove sadržaje, promenljivi ritam raspoloženja, ekstazu stvaralačkog nadahnuća, zvuk i boju stvarnosti i snova: a. Pišemo slobodnim stihom, što je posledica naših sadržaja; b. Bez banalnih četvorokuta i dobošarske muzike dosadašnje metrike, dajemo čist oblik ekstaze; c. Pokušavamo da izrazimo promenljivi ritam raspoloženja; d. Da upotrebimo sve boje, lelujave, boje naših snova i slutnji, zvuk i šaputanje stvari, dosad prezrenih i mrtvih.

J. Deretić, Kratka istorija srpske književnosti, Beograd, 1990.

I. Kadare, Shekulli im, f. 50.

I. Kadare, Ëndër industriale, në “Shekulli im”, f. 94.

I. Kadare, Poezi e deklasuar, në “Shekulli im”, f. 53.

I. Kadare, Fjalët e rimuara, në “Shekulli im”, f. 55. 22 I. Kadare, Shënime për brezin tim, në “Shekulli im”, f. 68.

Shih Teorijsko-programski deo “Objašnjenja” Miloša Crnjanskog o urednik “Srpskog književnog glasnika” Bogdan Popović pri štampanju “Sumatre”, Beograd, 1920. 24 Исмаиль Кадаре, Лирика, перевод с албанского, под редакцией и с предисловием Дaвид Самойлова, Издательство иностранной литературы, Москва 1961. Krs. vargjet e poemës Shekulli im, fragmenti i tretë, Tiranë, 1961, f. 82-83.

* Këto vargje të sjellin ndërmend një fragment prej poemës Shekulli XX, në të cilin fytyrëzohet imazhi i poetit për shekullin: Sytë - të qartë / Flokët - të kuq (përgjakur luftrash) / Lartësia - e pafund drejt qiejve / Mikesha - energjia atmomike. Shih Ismail Kadare, Shekulli im, Tiranë, 1961, f. 83.

Кадарэ любит современность и щедро вносит в свои стихи ее стремительные ритмы, ее предметные атрибуты. Это чувство современности, новизны, пронизывающее всю структуру стихов, Кадарэ унаследовал от замечательного поэта XX века Мидьени и от своих старших современников. D. Samoilov, në parathënien e vëllimit Lirika të Kadaresë (Moskë, 1961). 26 Shih I. Kadare, në E vërteta që del nga qilarët - dialog me Stéphane Courtois, në Vepra, bot. Onufri, vëllimi i 20-të, Tiranë 2009, f. 449-452. Khs. Исмаиль Кадаре, Лирика, перевод с албанского, под редакцией и с предисловием Дaвид Самойлова, Издательство иностранной литературы, Москва, 1961.

Pa formë është qielli / si tru idioti është cilësuar vargu që e detyroi David Samoilovin të shkruante në parathënien e librit se Ismail Kadare ka ndikime nga modernizmi perëndimor. Shih S. Bejko, Gjysmë shekulli poezi, parathënie në Ismail Kadare, Vepra, vëllimi i 7-të, bot. Onufri, 2008, f. 11. Khs. botimin rusisht, me parathënie të David Samoilov-it: Самойлов Давид Самойлович, Предисловие, tek Исмаил Кадарэ, Лирика (переводчики: Павел Моисеевич Грушко, Зинаида Александровна Миркина, Лариса Ильинична Румарчук, Елена Мееровна Аксельрод), под редакцией и с предисловием Д. Самойлова, Издательство иностранной литературы, Москва, 1961.

Në fillimet e veta, ardhëtarët / ardhmnorët, që themeluan futurizmin rus, kishin një program ku bashkoheshin si kërkesat për demokratizimin e arteve, përbuzja e artit të elitës, ashtu dhe individualizmi ekstrem që shpallte autonominë absolute të krijimtarisë. Shih për më shumë: Agron Tufa, Poetikë apo politikë, botuar në “Poeteka”, 2009, nr. 14, f. 79.

Khs. afërsinë e figurës në titull të poezisë së Kadaresë Pizhamet dhe aeroportet, në “Shekulli im”, f. 35.

I. Kadare, Pesha e kryqit, bot. Fayard, Paris, 1991, f. 23. 31 Rrënja e fjalës akmeizëm është greqisht, άκμη, me kuptimin maksimum, lulëzim. Këtu ka kuptimin të arrish shkallën më të lartë. U quajt gjithashtu adamiste prej poezisë Adam të Sergej Gorodeckit (Сергей Городецкий) botuar në revistën Аполлон, nr. 2, 1913, që u konsiderua si kredo akmeiste. 32 Сергей Городецкий, Некоторые течения в современной русской поэзии, издат. Аполлон, nr. 1, 1913. 33 Кихней Любовь Геннадьевна, Акмеизм: миропонимание и поэтика (Akmeizmi, botëkuptimi dhe poetika), изд. 2-е Планета, Мoсква, 2005, c. 184.

Një përkthim të mëhershëm i ka bërë kësaj poezie Agron Tufa. Është e ditur se nga ky studiues e poet njëherësh më së shumti është bërë i pranishëm në mjedisin shqiptar poezia dhe mendimi letrar-estetik i akmeistit ruso-hebre Osip Mandelshtam. Shih A. Tufa, Poeti dhe prangat e ekzistencës, në “Albania”, 10 qershor 2001, f. 10; Fjala dhe kultura, në “Tema”, 3-4 nëntor 2002, f. 3 (vijuar në disa numra); Nginjur me kohë e hapësirë, në “Tema”, 25-26 maj 2003, f. 8-9). Megjithatë, preferuam këtë version, jo vetëm pse është i ri dhe enkas për librin, por dhe sepse në përkthimin e Agron Tufës mungojnë dy strofat e fundme dhe se, për hir të ritmit dhe rimës, e ka bërë poezinë edhe më të pakuptueshme se origjinali, duke e thelluar debatin: është një himn apo një elegji për shekullin XX.

Khs. nga i njëjti vëllim i Ismail Kadaresë, Shekulli im (vjersha dhe poema, bot. Naim Frashëri, 1961), dhe poemat Shënime për brezin tim (1961) e Ëndërr industriale (1960).

Të birtë e shekullit të ri të Migjenit dhe Shekulli i zënë i Kadaresë - Një vështrim krahasues

Autorët

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Numër

Section

License

rrethprojektit

Rreth revistës

mostviewed

Language

Information