Shqyrtime për vëmendjen e Camajt ndaj kulturës arbëreshe

Italo Fortino

Autorët

Italo Costante Fortino

Abstract

Duke lexuar revistën Shêjzat, të themeluar dhe praktikisht të drejtuar nga prof. Ernest Koliqi, spikat nxënësi shoqërues besnik, Martin Camaj, i cili viziton, bashkë me Mjeshtrin, komunitetet arbëreshe dhe shpejt bindet që është i nevojshëm studimi i varianteve dialektore arbëreshe, sepse kalimi i kohës, si një erë e ngadalshme por e papërmbajtëshme, mund të fshijë dukuri gjuhësore arkaike dhe deri në atë kohë akoma të gjalla.

Downloads

Download data is not yet available.

References

M. Camaj në numrin përkujtimor kushtuar prof. Ernest Koliqit të botuar pas vdekjes së tij (1975) shkruan kështu: “Pjesën më të madhe Koliqi e kaloi në dhén e huej, në nji anë gjithnji në kontakt me botën shqiptare e sidomos arbëreshe, dhe në tjetrën si profesor universiteti e shkrimtar në dialog të përhershëm me rrethe intelektuale të ndryshme të botës perëndimore” (f. 8).
Ja sa shkruan M. Camaj në artikullin “Udhêtim veruer nëpër Arbreshë të Kalabrís”: “Mbas pesë vjetve jete të revistës Shêjzat, takimet me intelektualët arbreshë, lavruesa të censhëm e puntorë entusiasta të gjuhës e letërsís sonë, të bâjmë me prekë me dorë faktin se tradita kulturore e De Radës me shokë, këputë apo ndalue për nji përiudhë të gjatë, âshtë ngjallë ndër ta dhe ka marrë vrull zhvillimi. Gjatë tri javësh ditësh pjekjesh e bisedash me Arbreshët e Kalabrís prof. Koliqi dhe unë mësuem sende me randësi në kontakt direkt me njerëz të gjakut tonë, të pajisur me nji letërsi gojore të thellë, në të cilën fryzime të vjetra të shpirtit linduer e prandimuer shkrihen në nji për bukuri tue ruejtë përherë tiparet e lashta shqiptare” (Shêjzat, 1961, n. 7-8, f. 254).
“Tue u pasë kujtue me kohë se kjo landë e paçmueshme âshtë në rrezik të humbi, janë marrë inicjativa nga Instituti i Studimeve shqiptare të Romës, mbrenda mundsive qe ky ka, që të mblidhet e gjithë tradita popullore e Arbreshëve t’Italís. Gjithkund ndër lokalitetet arbreshe gjinden njerëz që me entuzjazëm mbledhin sistematikisht tash për tash prallat, nji pjesë e vogël e të cilave të botuem në Shêjzat, kanë ngjallë interesim në rrethet shkencore të botës prandimore” (Ibidem).
Për të mbrojtur pakicën gjuhësore arbëreshe prof. Koliqi mendonte që ishte e nevojshme e drejta për mësimin e gjuhës dhe letërsisë shqipe në katundet arbëreshe. Kështu që, bashkë me kërkesën e një ligji të veçantë për mbrojtjen e të gjitha pakicave historike në territorin italian, ai shrytëzoi edhe mundësitë e ligjit të zakonshëm për të dhënë aftësinë e mësimit të gjuhës dhe letërsisë shqipe. Për këtë qëllim arriti të organizojë provime të përshtatshme me pranimin e autoriteteve të duhura, duke u nisur nga viti 1961: “Dal 14 al 18 febbraio c. a. (1961) si sono svolte a Cosenza nella sede del locale Istituto Magistrale, le prove scritte dell’Esame di abilitazione all’insegnamento della Lingua e Letteratura albanese nelle Scuole e negli Istituti di istruzione secondaria. Titolo valido per l’ammissione: la laurea in lettere e filosofia e quella in lingue conseguita in Istituti di rango universitario (Magistero, Istituto Superiore di Economia e Commercio di Venezia, Bocconi di Milano, Istituto Orientale di Napoli ecc.). I 7 candidati iscritti all’esame erano quasi tutti provenienti dalle comunità italo-albanesi (Molise, Calabria, Sicilia)” (Shêjzat, 1961, n. 1-2, f. 52).
Në përshkrimin e udhëtimit në katundet arbëreshe të vitit 1961, M. Camaj paralajmëron punën e përmbledhjes së letërsisë gojore dhe, duke u referuar, tregon si prof. Lukë Perrone nga fshati arbëresh i Ejaninës kish filluar të mblidhte tashmë prallat: “Nji sherbin të nadh po i bân folklorit shqiptar prof. Lukë Perrone nga Ejanina. Ky ka mbledhë afër dyqind prralla arbreshe në katundet Ejaninë, Frasnitë, Çifti (Civita), Platan (Plataci); Kasternexhë (Castroregio) e Farnetë. Këto prralla do të dalin në nji vëllim të posaçëm afër 300 faqesh, që do të jenë blemi i parë i nji kolane traditash popullore nën kujdesin e drejtpërdrejtë të prof. Koliqit, i cili drejton metodikisht mbledhjen e kësaj lande” (Ibidem, f. 255). Përmbledhja e përrallave me kujdes të Luka Perrone u botua nën drejtimin e prof. Ernest Koliqit: Novellistica italo-albanese, , Vol. I, Leo S. Olschki Editore, Firenze 1967; më vone janë botuar dy vëllime të tjera: Racconti popolari di S. Sofia d’Epiro – S. Demetrio Corone – Macchia Alb. – S. Cosmo Alb. – Vaccarizzo Alb. – S. Giorgio Alba., , Leo S. Olschki Editore, Firenze 1970; Favole, fiabe, racconti di S. Nicola Dell’Alto – Carfizzi – Pallagorio – Marcedusa – Andali – Caraffa – Vena di Maida – Zangarona, raccolti, trascritti e tradotti da Elio Miracco, Bulzoni Editore, Roma, 1985. M. Camaj ka botuar disa libra me përralla popullore arbëreshe dhe studime: La parlata albanese di Greci in provincia di Avellino, Leo S. Olschki Editore, Firenze 1971; Racconti popolari di Greci (Katundi) in provincia di Avellino e di Barile (Barili) in provincia di Potenza, , Istituto di Studi Albanesi dell’Università di Roma, Roma 1972; La parlata arbëreshe di San Costantino Albanese in provincia di Potenza, Centro Editoriale Librario dell’Università della Calabria, Rende 1993. Në kohët e fundit është botuar postume një përmbledhje tjetër të Luka Perrone-s: Racconti popolari dell’Arbëria crotonese / Përralla nga Arbëria e Kutronit (San Nicola dell’Alto / Shën Nikolli, Carfizzi / Karfici, Pallagorio / Puheriu), raccolti e trascritti da Luca Perrone, Centro Editoriale e Librario, Università della Calabria, Rende 2004.
Në kumtesën që M. Camaj mbajti në Kongresin Ndërkombëtar për Studime Shqiptare të mbajtur në Palermo më 25-26 Nëntor 1981, ka shprehur qartas këtë plan pune. Mbasi është vështirë të gjindet vëllimi i Akteve, citoj këtu poshtë drejtpërdrejt fjalët e Camajt: “Noi ci siamo decisi per tempo a fare la raccolta del materiale linguistico paese per paese e a compilare grammatiche a parte colla seguente disposizione: parte introduttiva, fonologia, morfologia, testi e glossario. E’ lavoro di lunga durata, tuttavia sono ancora propenso a continuare con le monografie di questa struttura, giacché il procedere ad indagare sulle isoglosse arbëreshe tramite questionari di atlanti linguistici, non arriva allo scopo proposto, cioè di avere una classificazione esatta e definitiva. Ed ecco perché: a) qui in Italia Meridionale abbiamo isole linguistiche albanesi; ciascuna di queste parlate si è sviluppata in un diverso contatto dialettale italiano. Nel corso di questa trasformazione, oltre a ciò, sono subentrati anche fattori extralinguistici di cui si deve tener conto in una monografia; b) i questionari di isoglosse ovvero gli atlanti linguistici sono diretti ad individuare particolarità dialettali entro i confini di una lingua, ma non le relazioni di tutti gli elementi linguistici tra loro: questa cognizione è un retaggio della linguistica strutturale le cui norme descrittive non devono essere sottovalutate; c) in una monografia dove si cerca anche di riallacciare le parti della grammatica l’una con l’altra, la fonologia con la morfologia e questa poi con la sintassi, trovano il loro posto anche le varianti che abbondano nelle parlate arbëreshe” (M. Camaj, “Per una tipologia dell’arbëresh”, in Etnia albanese e minoranze linguistiche in Italia. Atti del IX Congresso Internazionale di Studi Albanesi, Palermo 25-28 Novembre 1981, a cura di Antonino Guzzetta, Istituto di Lingua e Letteratura Albanese, Università di Palermo, Palermo1983, f. 152.
Një ide shumë e vyer kjo e Camajt që synon të rindërtojë toskërishten e vjetër falë studimit të të folmeve arbëreshe: “Le cognizioni particolari che si possono ricuperare in parte anche attraverso questionari di isoglosse e di atlanti linguistici ovvero dialettali e i dati sulla struttura interna risultante da monografie dettagliate sulle parlate italo-albanesi sono indispensabili: 1) per la ricostruzione di una fase arcaica dell’albanese comune, e in particolare; 2) per lo sviluppo diacronico e ricostruzione dell’antico tosco per il quale mancano estiantichi” (Ibidem, f. 153).
M. Camaj, Albanian Grammar with Exercises, Chrestomathy and Glossaries, Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1984.
M. Camaj, Grammatica albanese con Esercizi, Crestomazia e Glossario. Traduzione italiana di Ardian Vehbiu, Edizioni Brenner, 1995.
E pohon edhe përkthyesi në Parathënien e botimit italian të kësaj Gramatike kur shkruan se: “Per la prima volta il lettore italiano troverà, all’interno di una stessa grammatica, paradigmi e forme dei tre dialetti principali dell’albanese: Ghego (Nord), Tosco (Sud) e Arbëresh (Italia Meridionale), la cui importanza trascende la sfera della lingua, estendendosi a quella della letteratura e, più in generale, della cultura albanese” (M. Camaj, Grammatica Albanese, cit. f. 5).
Martin Camaj rrok, së pari, dy aspektet interesante të kontributit të letërsisë arbëreshe ne kuadrin e historisë së letërsisë shqiptare ne përgjithësi: “Avverto subito che la scelta dei dati è fatta non tanto per mettere in rilievo meriti e doti speciali dei singoli autori, quanto fatti attestanti che la letteratura albanese senza il contributo degli italo albanesi non sarebbe quella che è, né per quanto riguarda il valore artistico, né per ricchezza di motivi. Inoltre alla letteratura arbëreshe spetta la prerogativa, rispetto a quella dell’Albania, di aver avuto uno sviluppo abbastanza regolare per quanto riguarda i passaggi da un periodo all’altra, allacciandosi così alle correnti letterarie europee” (M. Camaj, “La letteratura arbëreshe nel quadro generale della letteratura albanese”, in Le minoranze etniche e linguistiche. Atti del 1° Congresso Internazionale, Palermo-Piana degli Albanesi 4/7 Dicembre 1985, f. 201).
Kritiku Giuseppe Gradilone duke analizuar “I Canti di Milosao” për të vënë në pah vlerat artistike të kësaj vepre themelore të letërsisë arbëreshe, sintetikisht shkruan: “Per concludere, i Canti di Milosao sono pagine poetiche, espressioni di particolari stati d’animo, ed è inutile quindi volere in essi l’unità e l’organicità che è di altri generi letterari, quali l’epica e il romanzo: l’unità va cercata in ogni singolo canto e in ciascuna immagine in sé conchiusa e densa di vita poetica. La migliore delle letture quindi è quella episodica, che trascuri trama e sviluppo di azione, per concentrarsi tutta nel godimento della poesia” (Giuseppe Gradilone, I di Girolamo De Rada. Genesi e frammentismo, in Studi di letteratura albanese, Urbinati Editore, Roma, 1960, f. 17).
Duke iu referuar veprës Këthimi, Camaj sintetizon konceptin me këto fjalë: “Këthimi ha inoltre il merito di essere anche una documentazione linguistica in quanto il poeta di Piana in essa riesce ad amalgamare una lingua standard, arbëresh-albanese di madrepatria, come sostiene Giuseppe Schirò jr. ‘la più interdentale di ogni altra della letteratura albanese” (Madi Mbusati e di Vascia Kanadè, Martin Camaj, La letteratura arbëreshe nel quadro generale della letteratura arbëreshe cit., f. 208).
Lidhjet midis këngëve originale dhe atyre të ripunuara Camaj i analizon dhe i lidh edhe me ripunimet e autorëve të tjerë shqiptarë, duke i dalluar në vlerat artistike që i karakterizojnë: “E’ da menzionare il fatto che in Gjella trovansi anche canti liturgici come nelle opere degli autori gheghi tra cui Budi, pure in rima, come Stabat Mater; la differenza però è cospicua in quanto che Shën Mëria ruan t’biir ‘S. Maria guardava il figlio’ suona come canto del tutto originale, con la freschezza poetica di un canto popolare, con tratti di una tragica rapsodia, in forma alterata anche oggi viene recitata a memoria in molti paesi arbëreshë, specie durante la Settimana Santa, ovunque con la cadenza recitativa di un vajtim, canto funebre” (Ibidem, f. 204).
Vazhdon me këto fjalë mendimi i Camajt: “Gjella e Shën Mëriis Virgjër ‘La vita di S. Maria Vergine’, come prima opera originale della letteratura arbëreshe, si contrappone solo dal punto di vista cronologico al Cuneus Prophetarum; anche se tutte e due di contenuto religioso, hanno poco o niente in comune, sia nella forma e nella mole che nell’intento. Di essenziale rimane peraltro il fatto che il Bogdani non è un poeta, mentre Variboba, a mio avviso, è da ritenere come uno dei più grandi lirici della letteratura albanese” (Ibidem, f. 203).
Jeronim De Rada nuk i fali Varibobës faktin që ky, megjithëse poet i frymëzuar dhe me shumë aftësi poetike, nuk e ka pastruar gjuhën nga italianizmat dhe nuk e ka ruajtur me kujdes ritin e etërve që e kishin sjellë nga lindja në kohën e emigracioneve në shekullin XV. Njëkohësisht, thotë De Rada, Variboba ka futur në veprën e vet këngë popullore të traditës kalabreze ose në përgjithësi të Italisë së Jugut, së bashku me rimat dhe metrat e poezisë italiane. Tepër i rreptë është gjykimi i De Radës ndaj veprës së Varibobës dhe mund të pohojmë që është një gjykim i diktuar më shumë nga ndjenja patriotike që ngrohte zemrën e De Radës, se sa nga kthjelltësia dhe nga paanshmëria e vlerësimit të artit poetik. Citojmë gjithë copën që De Rada futi në një shënim të “Antologia Albanese” të vitit 1896: “Giulio Variboba, figlio dell’Arciprete pro tempore di Mbusati e di Vascia Kanadè, fu uno de’ primi alunni del Collegio albanese in S. Benedetto Ullano; e reminiscenze classiche, specialmente di Ovidio, si succedono nel suo poema. Il quadro ch’ei presenta è di una realtà insuperabile, ma di sorti abbiette e ignare di patria. Egli stesso, poeta nato, non ha un pensiero né in religione né in altro che lo sollevi sopra il volgo circuente ed onorante la casa di lui; e nel quale e’ si compiacque sino ad accoglierne la favella invasa dalla lingua d’Italia dove senza scuola stava esule da tre secoli. E la sua popolarità procuratagli dall’adeguarsi al volgo e dalla introduzione della rima e de’ metri allora in voga nell’Italia, nocque assolutamente alla tradizione poetica. Ogni anno a Pasqua uno dei villaggi di questo e quel cantone albanese, vestiti del prisco abito patrio visitavano le dimore vicine de’ connazionali cantando le Rapsodie del comune paese perduto: queste visite dette di Rusalle ospitate per settimane nelle case fraterne mantenevano la patria. Or dell’alte antiche memorie presero il luogo le nuove cantilene sue dakll’idea ammeschinita e sino profana, come da chi non capisce. Sicchè ebbe testè il dotto e arguto critico, Alberto Stratigò da Lungro, a ravvicinarlo allo scimunito prete da Aprigliano Tonnu Pantu. Non vogliamo protrarre oltre la profanazione, inescusabile dalla rozzezza o dalla semplicità dell’intento, e la quale offese molti animi schivi ed austeramente gravi. Già non vuolsi altro per giudicare se il contenuto e la forma di tale poesia le meriti la dichiarazione di classica sopra ogni altra appresso l’autorità estetica dell’illustre Gustavo Mayer.
Poniam fine a questo cenno con un aneddoto caratteristico. Uno dei primi alunni del Collegio albanese fu un adolescente della mia Makji. Gian Francesco de’ Conti Avato, del cui straordinario ingegno fa, nella sua storia dello stabilimento del Collegio, menzione speciale il Zavarrone. A noi è pervenuta vergata di sua mano la prima raccolta preziosissima di Rapsodie popolari, importate con noi dalla Madre Patria. Succeduto al Rodotà nella presidenza del Collegio il Vescovo Archiopoli di S. Demetrio assunse alla Cattedra di umanità Avati; e commise gli pur l’Ufficio di Rettore. Ma mutò affetto dopo qualche anno il Vescovo ch’eragli pur affine, e trattò segretamente a sostituirgli nel Rettorato Variboba. Or al primo dì di Novembre, Avati che ‘l sapeva, si recò al suo posto a ricever gli alunni. Dopo la settimana, veduto giungere Variboba, lo aspettò in capo alla scala, e l’interpellò col motto di Cristo a Giuda: Amice ad quid venisti? E si mise giù per la scala dritto all’abitazione d’un mulattiere, con cui al mattino seguente partì diretto a Roma. Donde passò ad una cattedra nel Collegio di Urbino. Iivi morì dopo il 1800” (Appendice alla Grammatica. Antologia Albanese tradotta fedelmente in italiano da Girolamo De Rada, Napoli, Stab. Tipo-Stereotipo del Cav. A. Morano, 1896, f. 59, shënim 1).
J.Variboba, “Vepra - Gjella e Shën Mërìs Virgjër”, përgatitur nga prof. Italo Costante Fortino, Visare të Letërsisë Shqiptare, botimet Toena, Tiranë, 2010. Ja sa shkruan Akademiku Jorgo Bulo për këtë botim të Tiranës së lartëpërmendur: “Jul Variboba është një dukuri e re në letërsinë arbëreshe, në kulturën shqiptare dhe në kulturën kristiane të shqiptarëve. Vepra e tij mbyllte një epokë dhe shtronte udhën drejt një epoke tjetër në historinë e letërsisë shqipe, shënonte një thyerje dhe, në të njëjtën kohë, një vazhdimësi në procesin e formimit të letërsisë kulte, mohonte diçka nga tradita e mëparshme dhe pohonte gjithçka nga fryma e saj kristiane e humane, flakte lëvozhgën e saj didaskalike dhe kultivonte bërthamën e shpirtit e të virtytit njerëzor kristian. Ajo u bë kështu një urë kalimi nga letërsia fetare, utilitare, në letërsinë reflekse, që niset nga dogma për t’i dhënë asaj interpretimin artistik të përjetimit emocional, subjektiv të thelbit të saj hyjnor e njerëzor. Ajo nuk është as një katekizëm, as një diskurs teologjik a epos religjoz për historinë e shenjtë, por është një diskurs artistik për dashurinë dhe dhimbjen njerëzore, për metaforën e misterit të mëmësisë virgjërore” (4ª e kapakut të veprës Jul Variboba, Vepra - Gjella e Shën Mërìs Virgjër, cit.).
M. Camaj e shpreh me bindje këtë mendim dhe këtë gjykim që vlerëson plotësisht veprën e De Radës si një nga më të përsosurat dhe më të naltat të letërsisë shqiptare: “Comunque sia, la prima edizione del poema Milosao del 1836 segna peraltro una data memorabile nella divisione in periodi della letteratura albanese, cioè l’inizio dell’era, detta Rilindja (Rinascita nazionale dell’Albania) per cui la critica letteraria, sia in madrepatria che fuori, sta mettendo in rilievo con insistenza la funzionalità patriottica di quest’opera, per fortuna una delle migliori di tutta lla letteratura albanese! Ci conforta però anche un altro fatto, importante per la valorizzazione del De Rada, che le nuove generazioni stanno scoprendo altre qualità estetiche e contenutistiche nella creazione del sommo poeta, qualità di valori universali” (M. Camaj, La letteratura arbëreshe nel quadro generale della letteratura albanese”, cit., f. 206).
“Nei personaggi eroici, come Milosao, riscontriamo compatibilità di valore militare e bravura misti alla sensibilità per cui il condottiero albanese deradiano ispira melanconia romantica e qualche volta senso di umana rassegnazione; caratteristiche queste per niente affini agli eroi dei confini, detti kreshnikë, rudi e inesorabili dei canti epici delle Alpi albanesi, esaltati pure nell’opera del Fishta. Invero, nel processo di cambiamento del gusto presso le nuove generazioni, si dovrà sempre calcolare che l’eroe deradiano non diventerà mai anacronistico come corre pericolo che diventi quello del Fishta ed altri” (Ibidem, f. 206).

References

M. Camaj në numrin përkujtimor kushtuar prof. Ernest Koliqit të botuar pas vdekjes së tij (1975) shkruan kështu: “Pjesën më të madhe Koliqi e kaloi në dhén e huej, në nji anë gjithnji në kontakt me botën shqiptare e sidomos arbëreshe, dhe në tjetrën si profesor universiteti e shkrimtar në dialog të përhershëm me rrethe intelektuale të ndryshme të botës perëndimore” (f. 8).

Ja sa shkruan M. Camaj në artikullin “Udhêtim veruer nëpër Arbreshë të Kalabrís”: “Mbas pesë vjetve jete të revistës Shêjzat, takimet me intelektualët arbreshë, lavruesa të censhëm e puntorë entusiasta të gjuhës e letërsís sonë, të bâjmë me prekë me dorë faktin se tradita kulturore e De Radës me shokë, këputë apo ndalue për nji përiudhë të gjatë, âshtë ngjallë ndër ta dhe ka marrë vrull zhvillimi. Gjatë tri javësh ditësh pjekjesh e bisedash me Arbreshët e Kalabrís prof. Koliqi dhe unë mësuem sende me randësi në kontakt direkt me njerëz të gjakut tonë, të pajisur me nji letërsi gojore të thellë, në të cilën fryzime të vjetra të shpirtit linduer e prandimuer shkrihen në nji për bukuri tue ruejtë përherë tiparet e lashta shqiptare” (Shêjzat, 1961, n. 7-8, f. 254).

“Tue u pasë kujtue me kohë se kjo landë e paçmueshme âshtë në rrezik të humbi, janë marrë inicjativa nga Instituti i Studimeve shqiptare të Romës, mbrenda mundsive qe ky ka, që të mblidhet e gjithë tradita popullore e Arbreshëve t’Italís. Gjithkund ndër lokalitetet arbreshe gjinden njerëz që me entuzjazëm mbledhin sistematikisht tash për tash prallat, nji pjesë e vogël e të cilave të botuem në Shêjzat, kanë ngjallë interesim në rrethet shkencore të botës prandimore” (Ibidem).

Për të mbrojtur pakicën gjuhësore arbëreshe prof. Koliqi mendonte që ishte e nevojshme e drejta për mësimin e gjuhës dhe letërsisë shqipe në katundet arbëreshe. Kështu që, bashkë me kërkesën e një ligji të veçantë për mbrojtjen e të gjitha pakicave historike në territorin italian, ai shrytëzoi edhe mundësitë e ligjit të zakonshëm për të dhënë aftësinë e mësimit të gjuhës dhe letërsisë shqipe. Për këtë qëllim arriti të organizojë provime të përshtatshme me pranimin e autoriteteve të duhura, duke u nisur nga viti 1961: “Dal 14 al 18 febbraio c. a. (1961) si sono svolte a Cosenza nella sede del locale Istituto Magistrale, le prove scritte dell’Esame di abilitazione all’insegnamento della Lingua e Letteratura albanese nelle Scuole e negli Istituti di istruzione secondaria. Titolo valido per l’ammissione: la laurea in lettere e filosofia e quella in lingue conseguita in Istituti di rango universitario (Magistero, Istituto Superiore di Economia e Commercio di Venezia, Bocconi di Milano, Istituto Orientale di Napoli ecc.). I 7 candidati iscritti all’esame erano quasi tutti provenienti dalle comunità italo-albanesi (Molise, Calabria, Sicilia)” (Shêjzat, 1961, n. 1-2, f. 52).

Në përshkrimin e udhëtimit në katundet arbëreshe të vitit 1961, M. Camaj paralajmëron punën e përmbledhjes së letërsisë gojore dhe, duke u referuar, tregon si prof. Lukë Perrone nga fshati arbëresh i Ejaninës kish filluar të mblidhte tashmë prallat: “Nji sherbin të nadh po i bân folklorit shqiptar prof. Lukë Perrone nga Ejanina. Ky ka mbledhë afër dyqind prralla arbreshe në katundet Ejaninë, Frasnitë, Çifti (Civita), Platan (Plataci); Kasternexhë (Castroregio) e Farnetë. Këto prralla do të dalin në nji vëllim të posaçëm afër 300 faqesh, që do të jenë blemi i parë i nji kolane traditash popullore nën kujdesin e drejtpërdrejtë të prof. Koliqit, i cili drejton metodikisht mbledhjen e kësaj lande” (Ibidem, f. 255). Përmbledhja e përrallave me kujdes të Luka Perrone u botua nën drejtimin e prof. Ernest Koliqit: Novellistica italo-albanese, , Vol. I, Leo S. Olschki Editore, Firenze 1967; më vone janë botuar dy vëllime të tjera: Racconti popolari di S. Sofia d’Epiro – S. Demetrio Corone – Macchia Alb. – S. Cosmo Alb. – Vaccarizzo Alb. – S. Giorgio Alba., , Leo S. Olschki Editore, Firenze 1970; Favole, fiabe, racconti di S. Nicola Dell’Alto – Carfizzi – Pallagorio – Marcedusa – Andali – Caraffa – Vena di Maida – Zangarona, raccolti, trascritti e tradotti da Elio Miracco, Bulzoni Editore, Roma, 1985. M. Camaj ka botuar disa libra me përralla popullore arbëreshe dhe studime: La parlata albanese di Greci in provincia di Avellino, Leo S. Olschki Editore, Firenze 1971; Racconti popolari di Greci (Katundi) in provincia di Avellino e di Barile (Barili) in provincia di Potenza, , Istituto di Studi Albanesi dell’Università di Roma, Roma 1972; La parlata arbëreshe di San Costantino Albanese in provincia di Potenza, Centro Editoriale Librario dell’Università della Calabria, Rende 1993. Në kohët e fundit është botuar postume një përmbledhje tjetër të Luka Perrone-s: Racconti popolari dell’Arbëria crotonese / Përralla nga Arbëria e Kutronit (San Nicola dell’Alto / Shën Nikolli, Carfizzi / Karfici, Pallagorio / Puheriu), raccolti e trascritti da Luca Perrone, Centro Editoriale e Librario, Università della Calabria, Rende 2004.

Në kumtesën që M. Camaj mbajti në Kongresin Ndërkombëtar për Studime Shqiptare të mbajtur në Palermo më 25-26 Nëntor 1981, ka shprehur qartas këtë plan pune. Mbasi është vështirë të gjindet vëllimi i Akteve, citoj këtu poshtë drejtpërdrejt fjalët e Camajt: “Noi ci siamo decisi per tempo a fare la raccolta del materiale linguistico paese per paese e a compilare grammatiche a parte colla seguente disposizione: parte introduttiva, fonologia, morfologia, testi e glossario. E’ lavoro di lunga durata, tuttavia sono ancora propenso a continuare con le monografie di questa struttura, giacché il procedere ad indagare sulle isoglosse arbëreshe tramite questionari di atlanti linguistici, non arriva allo scopo proposto, cioè di avere una classificazione esatta e definitiva. Ed ecco perché: a) qui in Italia Meridionale abbiamo isole linguistiche albanesi; ciascuna di queste parlate si è sviluppata in un diverso contatto dialettale italiano. Nel corso di questa trasformazione, oltre a ciò, sono subentrati anche fattori extralinguistici di cui si deve tener conto in una monografia; b) i questionari di isoglosse ovvero gli atlanti linguistici sono diretti ad individuare particolarità dialettali entro i confini di una lingua, ma non le relazioni di tutti gli elementi linguistici tra loro: questa cognizione è un retaggio della linguistica strutturale le cui norme descrittive non devono essere sottovalutate; c) in una monografia dove si cerca anche di riallacciare le parti della grammatica l’una con l’altra, la fonologia con la morfologia e questa poi con la sintassi, trovano il loro posto anche le varianti che abbondano nelle parlate arbëreshe” (M. Camaj, “Per una tipologia dell’arbëresh”, in Etnia albanese e minoranze linguistiche in Italia. Atti del IX Congresso Internazionale di Studi Albanesi, Palermo 25-28 Novembre 1981, a cura di Antonino Guzzetta, Istituto di Lingua e Letteratura Albanese, Università di Palermo, Palermo1983, f. 152.

Një ide shumë e vyer kjo e Camajt që synon të rindërtojë toskërishten e vjetër falë studimit të të folmeve arbëreshe: “Le cognizioni particolari che si possono ricuperare in parte anche attraverso questionari di isoglosse e di atlanti linguistici ovvero dialettali e i dati sulla struttura interna risultante da monografie dettagliate sulle parlate italo-albanesi sono indispensabili: 1) per la ricostruzione di una fase arcaica dell’albanese comune, e in particolare; 2) per lo sviluppo diacronico e ricostruzione dell’antico tosco per il quale mancano estiantichi” (Ibidem, f. 153).

M. Camaj, Albanian Grammar with Exercises, Chrestomathy and Glossaries, Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1984.

M. Camaj, Grammatica albanese con Esercizi, Crestomazia e Glossario. Traduzione italiana di Ardian Vehbiu, Edizioni Brenner, 1995.

E pohon edhe përkthyesi në Parathënien e botimit italian të kësaj Gramatike kur shkruan se: “Per la prima volta il lettore italiano troverà, all’interno di una stessa grammatica, paradigmi e forme dei tre dialetti principali dell’albanese: Ghego (Nord), Tosco (Sud) e Arbëresh (Italia Meridionale), la cui importanza trascende la sfera della lingua, estendendosi a quella della letteratura e, più in generale, della cultura albanese” (M. Camaj, Grammatica Albanese, cit. f. 5).

Martin Camaj rrok, së pari, dy aspektet interesante të kontributit të letërsisë arbëreshe ne kuadrin e historisë së letërsisë shqiptare ne përgjithësi: “Avverto subito che la scelta dei dati è fatta non tanto per mettere in rilievo meriti e doti speciali dei singoli autori, quanto fatti attestanti che la letteratura albanese senza il contributo degli italo albanesi non sarebbe quella che è, né per quanto riguarda il valore artistico, né per ricchezza di motivi. Inoltre alla letteratura arbëreshe spetta la prerogativa, rispetto a quella dell’Albania, di aver avuto uno sviluppo abbastanza regolare per quanto riguarda i passaggi da un periodo all’altra, allacciandosi così alle correnti letterarie europee” (M. Camaj, “La letteratura arbëreshe nel quadro generale della letteratura albanese”, in Le minoranze etniche e linguistiche. Atti del 1° Congresso Internazionale, Palermo-Piana degli Albanesi 4/7 Dicembre 1985, f. 201).

Kritiku Giuseppe Gradilone duke analizuar “I Canti di Milosao” për të vënë në pah vlerat artistike të kësaj vepre themelore të letërsisë arbëreshe, sintetikisht shkruan: “Per concludere, i Canti di Milosao sono pagine poetiche, espressioni di particolari stati d’animo, ed è inutile quindi volere in essi l’unità e l’organicità che è di altri generi letterari, quali l’epica e il romanzo: l’unità va cercata in ogni singolo canto e in ciascuna immagine in sé conchiusa e densa di vita poetica. La migliore delle letture quindi è quella episodica, che trascuri trama e sviluppo di azione, per concentrarsi tutta nel godimento della poesia” (Giuseppe Gradilone, I di Girolamo De Rada. Genesi e frammentismo, in Studi di letteratura albanese, Urbinati Editore, Roma, 1960, f. 17).

Duke iu referuar veprës Këthimi, Camaj sintetizon konceptin me këto fjalë: “Këthimi ha inoltre il merito di essere anche una documentazione linguistica in quanto il poeta di Piana in essa riesce ad amalgamare una lingua standard, arbëresh-albanese di madrepatria, come sostiene Giuseppe Schirò jr. ‘la più interdentale di ogni altra della letteratura albanese” (Madi Mbusati e di Vascia Kanadè, Martin Camaj, La letteratura arbëreshe nel quadro generale della letteratura arbëreshe cit., f. 208).

Lidhjet midis këngëve originale dhe atyre të ripunuara Camaj i analizon dhe i lidh edhe me ripunimet e autorëve të tjerë shqiptarë, duke i dalluar në vlerat artistike që i karakterizojnë: “E’ da menzionare il fatto che in Gjella trovansi anche canti liturgici come nelle opere degli autori gheghi tra cui Budi, pure in rima, come Stabat Mater; la differenza però è cospicua in quanto che Shën Mëria ruan t’biir ‘S. Maria guardava il figlio’ suona come canto del tutto originale, con la freschezza poetica di un canto popolare, con tratti di una tragica rapsodia, in forma alterata anche oggi viene recitata a memoria in molti paesi arbëreshë, specie durante la Settimana Santa, ovunque con la cadenza recitativa di un vajtim, canto funebre” (Ibidem, f. 204).

Vazhdon me këto fjalë mendimi i Camajt: “Gjella e Shën Mëriis Virgjër ‘La vita di S. Maria Vergine’, come prima opera originale della letteratura arbëreshe, si contrappone solo dal punto di vista cronologico al Cuneus Prophetarum; anche se tutte e due di contenuto religioso, hanno poco o niente in comune, sia nella forma e nella mole che nell’intento. Di essenziale rimane peraltro il fatto che il Bogdani non è un poeta, mentre Variboba, a mio avviso, è da ritenere come uno dei più grandi lirici della letteratura albanese” (Ibidem, f. 203).

Jeronim De Rada nuk i fali Varibobës faktin që ky, megjithëse poet i frymëzuar dhe me shumë aftësi poetike, nuk e ka pastruar gjuhën nga italianizmat dhe nuk e ka ruajtur me kujdes ritin e etërve që e kishin sjellë nga lindja në kohën e emigracioneve në shekullin XV. Njëkohësisht, thotë De Rada, Variboba ka futur në veprën e vet këngë popullore të traditës kalabreze ose në përgjithësi të Italisë së Jugut, së bashku me rimat dhe metrat e poezisë italiane. Tepër i rreptë është gjykimi i De Radës ndaj veprës së Varibobës dhe mund të pohojmë që është një gjykim i diktuar më shumë nga ndjenja patriotike që ngrohte zemrën e De Radës, se sa nga kthjelltësia dhe nga paanshmëria e vlerësimit të artit poetik. Citojmë gjithë copën që De Rada futi në një shënim të “Antologia Albanese” të vitit 1896: “Giulio Variboba, figlio dell’Arciprete pro tempore di Mbusati e di Vascia Kanadè, fu uno de’ primi alunni del Collegio albanese in S. Benedetto Ullano; e reminiscenze classiche, specialmente di Ovidio, si succedono nel suo poema. Il quadro ch’ei presenta è di una realtà insuperabile, ma di sorti abbiette e ignare di patria. Egli stesso, poeta nato, non ha un pensiero né in religione né in altro che lo sollevi sopra il volgo circuente ed onorante la casa di lui; e nel quale e’ si compiacque sino ad accoglierne la favella invasa dalla lingua d’Italia dove senza scuola stava esule da tre secoli. E la sua popolarità procuratagli dall’adeguarsi al volgo e dalla introduzione della rima e de’ metri allora in voga nell’Italia, nocque assolutamente alla tradizione poetica. Ogni anno a Pasqua uno dei villaggi di questo e quel cantone albanese, vestiti del prisco abito patrio visitavano le dimore vicine de’ connazionali cantando le Rapsodie del comune paese perduto: queste visite dette di Rusalle ospitate per settimane nelle case fraterne mantenevano la patria. Or dell’alte antiche memorie presero il luogo le nuove cantilene sue dakll’idea ammeschinita e sino profana, come da chi non capisce. Sicchè ebbe testè il dotto e arguto critico, Alberto Stratigò da Lungro, a ravvicinarlo allo scimunito prete da Aprigliano Tonnu Pantu. Non vogliamo protrarre oltre la profanazione, inescusabile dalla rozzezza o dalla semplicità dell’intento, e la quale offese molti animi schivi ed austeramente gravi. Già non vuolsi altro per giudicare se il contenuto e la forma di tale poesia le meriti la dichiarazione di classica sopra ogni altra appresso l’autorità estetica dell’illustre Gustavo Mayer.

Poniam fine a questo cenno con un aneddoto caratteristico. Uno dei primi alunni del Collegio albanese fu un adolescente della mia Makji. Gian Francesco de’ Conti Avato, del cui straordinario ingegno fa, nella sua storia dello stabilimento del Collegio, menzione speciale il Zavarrone. A noi è pervenuta vergata di sua mano la prima raccolta preziosissima di Rapsodie popolari, importate con noi dalla Madre Patria. Succeduto al Rodotà nella presidenza del Collegio il Vescovo Archiopoli di S. Demetrio assunse alla Cattedra di umanità Avati; e commise gli pur l’Ufficio di Rettore. Ma mutò affetto dopo qualche anno il Vescovo ch’eragli pur affine, e trattò segretamente a sostituirgli nel Rettorato Variboba. Or al primo dì di Novembre, Avati che ‘l sapeva, si recò al suo posto a ricever gli alunni. Dopo la settimana, veduto giungere Variboba, lo aspettò in capo alla scala, e l’interpellò col motto di Cristo a Giuda: Amice ad quid venisti? E si mise giù per la scala dritto all’abitazione d’un mulattiere, con cui al mattino seguente partì diretto a Roma. Donde passò ad una cattedra nel Collegio di Urbino. Iivi morì dopo il 1800” (Appendice alla Grammatica. Antologia Albanese tradotta fedelmente in italiano da Girolamo De Rada, Napoli, Stab. Tipo-Stereotipo del Cav. A. Morano, 1896, f. 59, shënim 1).

J.Variboba, “Vepra - Gjella e Shën Mërìs Virgjër”, përgatitur nga prof. Italo Costante Fortino, Visare të Letërsisë Shqiptare, botimet Toena, Tiranë, 2010. Ja sa shkruan Akademiku Jorgo Bulo për këtë botim të Tiranës së lartëpërmendur: “Jul Variboba është një dukuri e re në letërsinë arbëreshe, në kulturën shqiptare dhe në kulturën kristiane të shqiptarëve. Vepra e tij mbyllte një epokë dhe shtronte udhën drejt një epoke tjetër në historinë e letërsisë shqipe, shënonte një thyerje dhe, në të njëjtën kohë, një vazhdimësi në procesin e formimit të letërsisë kulte, mohonte diçka nga tradita e mëparshme dhe pohonte gjithçka nga fryma e saj kristiane e humane, flakte lëvozhgën e saj didaskalike dhe kultivonte bërthamën e shpirtit e të virtytit njerëzor kristian. Ajo u bë kështu një urë kalimi nga letërsia fetare, utilitare, në letërsinë reflekse, që niset nga dogma për t’i dhënë asaj interpretimin artistik të përjetimit emocional, subjektiv të thelbit të saj hyjnor e njerëzor. Ajo nuk është as një katekizëm, as një diskurs teologjik a epos religjoz për historinë e shenjtë, por është një diskurs artistik për dashurinë dhe dhimbjen njerëzore, për metaforën e misterit të mëmësisë virgjërore” (4ª e kapakut të veprës Jul Variboba, Vepra - Gjella e Shën Mërìs Virgjër, cit.).

M. Camaj e shpreh me bindje këtë mendim dhe këtë gjykim që vlerëson plotësisht veprën e De Radës si një nga më të përsosurat dhe më të naltat të letërsisë shqiptare: “Comunque sia, la prima edizione del poema Milosao del 1836 segna peraltro una data memorabile nella divisione in periodi della letteratura albanese, cioè l’inizio dell’era, detta Rilindja (Rinascita nazionale dell’Albania) per cui la critica letteraria, sia in madrepatria che fuori, sta mettendo in rilievo con insistenza la funzionalità patriottica di quest’opera, per fortuna una delle migliori di tutta lla letteratura albanese! Ci conforta però anche un altro fatto, importante per la valorizzazione del De Rada, che le nuove generazioni stanno scoprendo altre qualità estetiche e contenutistiche nella creazione del sommo poeta, qualità di valori universali” (M. Camaj, La letteratura arbëreshe nel quadro generale della letteratura albanese”, cit., f. 206).

“Nei personaggi eroici, come Milosao, riscontriamo compatibilità di valore militare e bravura misti alla sensibilità per cui il condottiero albanese deradiano ispira melanconia romantica e qualche volta senso di umana rassegnazione; caratteristiche queste per niente affini agli eroi dei confini, detti kreshnikë, rudi e inesorabili dei canti epici delle Alpi albanesi, esaltati pure nell’opera del Fishta. Invero, nel processo di cambiamento del gusto presso le nuove generazioni, si dovrà sempre calcolare che l’eroe deradiano non diventerà mai anacronistico come corre pericolo che diventi quello del Fishta ed altri” (Ibidem, f. 206).

Shqyrtime për vëmendjen e Camajt ndaj kulturës arbëreshe

Autorët

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Numër

Section

License

rrethprojektit

Rreth revistës

mostviewed

Language

Information