Albanian Institute of Islamic Thought and Civilization
Ditari i Haxhi Hasan koplikut si burim me rëndësi për shoqërinë shqiptare të shek. XVIII
Në arkivin e familjes Kopliku të Shkodrës gjendet një dokument me vlera për historinë sociale të fillimit të shekullit XVIII. Ditari është mbajtur në osmanishten e kohës me ndonjë dua në arabisht, sidomos kur shënon lindjen e një fëmije, martesën e një djali apo vajze apo vdekjen e ndonjë personaliteti ose familjari. Është përkthyer në verën e vitit 1986 nga Dr. Gjyl Çausholli. Letra shoqëruese e përkthyesit është në një fletë të veçante dhe na ndihmon me të dhëna mbi historinë e dorëshkrimit ashtu edhe me procesin e përkthimit. Përkthimi nis nga faqja 57 e ditarit dhe mbaron në faqen 150. Jo të gjitha faqet janë përkthyer nga përkthyesi, dhe me sa duket ka përzgjedhë ato pjesë që i ka menduar se i përshtaten kërkesës së familjarëve. Shënimet e ditarit fillojnë në vitin 1139 hixhri (1726 kalendarit gregorian) dhe ditari është mbajtë në duar të ndryshme deri në vitet 1930 të shek. XX. Pra, duket se kemi të bëjmë me një ditar familjar prej rreth dy shekujsh. Të dhënat e këtij ditari padyshim që përbëjnë një pasuri me vlerë historike, ekonomike, etnografike dhe antropologjike. Një sërë detajesh që kanë të bëjnë më kontributet e bamirësisë së familjes Kopliku për vepra publike, si urë, rruga, ashtu edhe fetare si xhami e teqe, si edhe shpenzimet për pajat e vajzave që martoheshin, për shërbëtorët, janë me shumë interes. Një aspekt tjetër me shumë rëndësi i ditarit është edhe përshkrimi i itinerarit të një grupi haxhilerësh nga Shkodra drejt Mekës përmes Stambollit e Sirisë dhe në kthim nga Meka në Shkodër përmes Egjiptit dhe Stambollit.
Kontributi i Institutit Shqiptar të Mendimit dhe Qytetërimit Islam (AIITC) në promovimin e kulturës islame, arsimit dhe shkencës shqiptare përgjatë 1996-2022
Instituti Shqiptar i Mendimit dhe Qytetërimit Islam (AIITC) është një ndër institucionet pionierë në promovimin e kulturës, letërsisë dhe shkencave islame në Shqipërinë e pas viteve 90’. I themeluar në vitin 1996, ai ka qenë një urë e rëndësishme e ndërlidhjes së shqiptarëve të Shqipërisë dhe vendeve të tjera fqinje me kulturës islame, e cila dëshmoi goditje të ashpra frontale përgjatë shek. XX, veçanërisht gjatë periudhës së sistemit totalitar komunist, që kulmoi me ndalimin e praktikimin e fesë në vitin 1996. Në këtë studim do të përpiqemi që të hedhim dritë mbi kontributin e Institutit në ringjalljen e Islamit në Shqipëri, nëpërmjet aktiviteteve të tij botuese, që kanë rezultuar në prezantimin e myslimanëve të Shqipërisë dhe jo vetëm me disa prej veprave bazike të traditës islame. Megjithatë, është përtej mundësive të këtij studime që të trajtohen dhe përfshihen të gjitha librat e botuara nga Instituti për shkak se volumit të madh të tyre, që arrin në mbi dyqind tituj të botuar.
Përgatitja arsimore dhe profesionale e mësimdhënësve për shkencat humane në Medresetë e Maqedonisë së Veriut
Qëllimi i hulumtimit është të ofrojë një analizë diferencuese për praktikat në shtetet e ndryshme evropiane, lidhur me përfshirjen e mësimbesimit fetar në ciklet e arsimit laik në shkollat fillore dhe të mesme. Praktikat pozitive të mësimbesimit fetar shtjellohen nën prizmin legjislativ dhe atë psiko-pedagogjik. Të gjithë jemi dëshmitarë, se, nga viti 1994, në Republikën e Maqedonisë së Veriut kemi vërshim të projekteve arsimore, si p.sh. projektet “Një nxënës, një kompjuter”; “Vlerësimi i jashtëm”; “Matura shtetërore”; “Ditari elektronik”; “Puna në grupe të vogla” dhe shumë eksperimentime të tjera të ngjashme. Dilema se sa prej këtyre projekteve zbatohen dhe përfshihen në sistemin e edukimit fetar, respektivisht në medrese, kur edukimi fetar ende nuk ekziston si lëndë, zakonisht ka një lloj shtjellimi të mësimeve fetare si lëndë, ose si një aspekt në një temë tjetër, të tilla si historia, letërsia, filozofia dhe të ngjashme. Sidoqoftë, është e vështirë të gjesh një vend në të cilin politika e ndarjes së fesë nga shteti, ose politika kombëtare e sistemit arsimor arrin përjashtimin e plotë të fesë, si nga politika, ashtu edhe nga praktika e shkollimit. Tema mbi përgatitjen arsimore dhe profesionale të mësimdhënësve për shkencat humane (me pretekst lëndët fetare) në Republikën e Maqedonisë së Veriut u bë veçanërisht e rëndësishme, pas rënies së komunizmit. Deri atëherë, trajtohej si një temë tabu. Dy proceset – rijetësimi i fesë pas rënies së komunizmit dhe kriza e sekularizimit (ndarjes së fesë nga shteti), ishin parakushtet për ngritjen e çështjes së futjes së arsimit fetar në shkollat publike. Ministria e Arsimit dhe e Shkencës, nën presionin e Bashkësisë Fetare Islame në Maqedoni dhe KOM-it, filloi të përshpejtojë punën për të përfshirë përmbajtje të caktuara fetare në arsimin publik. Në vitin shkollor 2010-2011, një lëndë për studimin e fesë u prezantua në shkollat fillore, d.m.th. lënda u prezantua në klasën e 4-t (pas klasës së vjetër të 6-të) dhe quhej “Hyrje në Fe”; qasja e së cilës është jorrëfimtare dhe mësohet nga sociologët. Është prezantuar gjithashtu edhe një lëndë rrëfyese, “Etika e besimeve”, dhe qasja është rrëfyese.
Vështrim mbi saktësinë e haditheve të trajtuara në literaturat islame 1945-2022
Botimet për Islamin në gjuhën shqipe kanë krijuar materiale të bollshëm për studimin e temave edhe më specifike që kanë të bëjnë me fusha të ngushta studimi. Gjithsesi, në mesin e tyre është edhe lëmia e hadithit, me disiplinat e ndryshme të studimit, të cilat paraqesin kriteret bazë për njohjen e qëllimit të studimit. Shkenca e Hadithit - Terminologjia e saj - përbën materien bazike për verifikimin, analizën dhe kritikën shkencore të trashëgimisë së Pejgamberit (a.s.) dhe në bazë të rezultateve të tilla, përcaktohet vlefshmëria për argumentim me hadithe të caktuara. Studimi synon të hulumtojë se deri në çfarë mase janë zbatuar standardet e Shkencës së Hadithit në punimet e publikuara, duke përfshirë verifikimin e hadithit; referimin e drejtë me rastin e adresimit të fusnotës; faktin nëse burimet e tij janë origjinale, apo janë marrë nga burime të dorës së dytë; si është bërë transkriptimi i fjalëve të hadithit në raste të caktuara; a korrespondojnë tekstet e tij me origjinalin dhe me paraqitje të tjera të kësaj natyre. Shkenca e Hadithit është fushë e termave të shumtë që zakonisht përdoren në formën origjinale, si në shkrimin e emrave, po ashtu edhe të terminologjisë, andaj kjo paraqet një produkt studimi i cili synon të matë shkallën e unifikimit të përdorimit të termave që kanë të bëjnë me këtë shkencë. Trajtimi i temave në fushën e jurisprudencës islame mund të bëhet duke i trajtuar sipas metodologjisë së muhadithëve (studiuesit e haditheve), apo sipas asaj të fukahave (ekspertët e Fikhut, Ligjit Islam). Rrjedhimisht, hulumtime të tilla nxjerrin një vëllim më të madh të studimit dhe verifikimit të haditheve që janë vënë në funksion të argumentimit. Gjatë hulumtimit për materialin, kemi identifikuar materie të bollshme për analizën e çështjeve të caktuara, të cilat mendojmë se paraqesin interes dhe sjellin rezultate të reja në shërbim të hadithit e që lidhen me krijimtarinë islame në gjuhën shqipe.
Rëndësia e lëndëve shoqërore e natyrore në kurrikulat e medreseve
Sa duket e tepërt, po aq është e nevojshme të thuhet se sa shpesh duhet të përsëritet rëndësia dhe domosdoshmëria e lëndëve shoqërore në kurrikulat e medreseve. Paradoksi i kësaj çështjeje qëndron në atë se gjithsecili e pranon nevojën dhe rëndësinë e lëndëve shoqërore dhe, njëherësh, duket se pikërisht kjo është shndërruar në formalitet, sepse, në njëfarë mënyre, praktikisht kjo nuk përfillet aq sa duhet. Ёshtë bërë e natyrshme që në medrese prioritet të kenë lëndët fetare, por është e paarsyeshme që lëndët e tjera të konsiderohen si të dorës së dytë e të tretë. Po ashtu, vlen të thuhet se pesha e lëndëve natyrore është po aq e vlefshme sa edhe e atyre shoqërore. Në këtë kuptim, në medrese, te gjithsecili nxënës duhet të mbillet kultura e përgjithshme e të kuptuarit se, pa njohuri nga lëndët natyrore e shoqërore, njohuritë nga lëndët fetare janë gjysmake. Nisur nga ky fakt, ata nuk do t’i anashkalonin lëndët natyrore e shoqërore, por do t’i merrnin me të njëjtin interesim e vullnet, sikurse lëndët fetare. Si pasojë e mospërfilljes sa duhet të lëndëve natyrore e shoqërore, kuadrot e medreseve kanë gjithnjë e më pak njohuri të kultivuara nga këto shkenca. Më pas, kjo kulturë arsimimi reflektohet edhe në edukimin e lartë dhe, rrjedhimisht, diplomojnë kuadro me njohuri të pakta nga lëndët natyrore e shoqërore, gjë që pasqyrohet qartazi në diskursin e ligjërimit teologjik. Metodologjia e qasjes së këtij studimi është hulumtuese, analitike dhe krahasuese, ku për provë janë marrë librat që shtjellojnë këtë çështje, tekstet mësimore dhe disa ligjërata të hoxhallarëve. Përmes këtyre tri elementeve studimore, dëshirohet të vihet në pah roli, nevoja, rëndësia dhe domosdoshmëria e lëndëve natyrore e shoqërore në kurrikulat e programit mësimor në medrese, si dhe mungesa e seriozitetit të qasjes së tyre në mënyrë më të thellë. Ndërkaq, pritshmëritë e këtij studimi janë që të nxisë, provokojë e promovojë hulumtime më të thella në këtë drejtim, por edhe të arsyetojë, argumentojë e të ngrejë nivelin e trajtimit sa më të përshtatshëm të këtyre lëndëve në të ardhmen në kurrikulat e edukimit në medrese.
Një rishikim i studimit të Sociologjisë në medresetë e Bosnjë-Hercegovinës
Një tipar shekullor i shoqërisë boshnjake është përmbajtja e saj shumëpalëshe e njohur për natyrën e saj multikulturore, multifetare dhe shumëkombëshe. Në periudhën para luftës, kundër shtetit dhe shoqërisë së Bosnjë-Hercegovinës, studimi i sociologjisë ishte njëpërmasor, i mbushur vetëm me ideologjinë marksiste, gjë që shpie në zvogëlimin e sociologjisë në një lëndë shfajësuese. Ndryshimet shoqërore dhe politike në Bosnjë-Hercegovinë, në vitet 1990, ndikuan kryesisht në studimin e sociologjisë në shkollat e mesme të Bosnjë-Hercegovinës. Dukuritë shoqërore, si feja, morali, tradita apo kultura u shtjelluan në rrethanat e reja të Bosnjë-Hercegovinës, e çliruar nga ideologjia e marksizmit, dhe morën kuptim të ri. Krahas këndvështrimit teologjik të dukurisë fetare, janë paraqitur edhe qëndrimet e Marksit, Frojdit dhe Weberit për fenë. Pa shpjegime të qarta, ato mund të jenë çoroditëse për nxënësit. Librat shkollorë dështojnë në paraqitjen e qëndrimeve pasmoderniste për fenë, sipas të cilave teoritë sociologjike të fesë, të propozuara gjatë kalimit nga shoqëria paraindustriale, në atë pas-industriale, nuk mund të shërbejnë si shembuj për shtjellimin e dukurive fetare bashkëkohore. Në klasat e sociologjisë – si shkenca më e përgjithshme e shoqërisë – nxënësit kanë mundësinë të zotërojnë termat, kategoritë dhe idetë themelore të nevojshme për të kuptuar shoqërinë si një dukuri tërësore në lëvizje, përparim dhe ndryshim të vazhdueshëm, si dhe për të përfituar një kuptim të qartë dhe njohuri rreth parimeve të zhvillimit shoqëror në mënyrat dhe kornizat e lirisë me baza dhe vlera shpirtërore, morale ose etike. Një rol shumë të rëndësishëm në studimin e sociologjisë luan këshilli pedagogjik. Në të gjitha medresetë në Bosnjë-Hercegovinë, sociologjia mësohet nga mësues dhe mjeshtër të sociologjisë që kanë mbaruar një nga medresetë në BEH, një kërkesë shumë e rëndësishme për shtjellimin e temave sociologjike. Libri shkollor nuk përmban asnjë njësi për shoqërinë e Bosnjë-Hercegovinës, veçanërisht asnjë njësi për çështjen shumëkulturore, hapjes ndaj tjetrit dhe të ndryshmes, si veçori shumëshekullore e shoqërisë boshnjake. Në përgjithësi, gjatë përpunimit të njësive mësimore, libri shkollor duhet të ofrojë më shumë shembuj nga shoqëria boshnjake, në mënyrë që të nxjerrë në pah tiparet e veçanta të kësaj shoqërie. Prandaj, edhe pse e zhveshur nga ideologjia, edhe pse e mësuar nga mësues që kanë mbaruar një medrese, para se të mbarojnë universitetin, studimi i sociologjisë në medrese duhet të ngrihet në një nivel më të lartë, në mënyrë që përmbajtja e tij të lartësojë veçoritë e Bosnjë-Hercegovinës, si dhe njëjtësinë kulturore të boshnjakëve. Është e nevojshme të shkruhen libra shkollorë të sociologjisë, që të paraqesin tema sociologjike, por edhe të përmbajnë tema mbi veçoritë e posaçme të shoqërisë boshnjake dhe të shprehin përbërësit shoqërorë dhe politikë të kohës sonë. Mësuesit e sociologjisë në medresetë e Bosnjë-Heregovinës përballen me domosdoshmërinë e të pasurit një qasje të përbashkët për të shkruar një libër shkollor sociologjie për medresetë.
Botimi dhe përkthimi i librave e teksteve më të rëndësishme të sires në gjuhën shqipe
Gjatë përhapjes dhe zhvillimit të kulturës islame ndër shqiptarët, ulemaja shqiptare ka dhënë kontribut të çmuar në kultivimin dhe ruajtjen e kulturës dhe traditës fetare islame te shqiptarët. Ata, përveç aktiviteteve të ndryshme fetare, kontribut të veçantë kanë dhënë duke përkthyer fillimisht e pastaj duke shkruar libra e tekste të ndryshme islame në gjuhën shqipe. Në fillim këta krijues kanë shkruar dhe krijuar vepra në gjuhën shqipe, me alfabet arab –osman (nga fundi i shek. XVII deri në shek. XIX). Ndërsa gjatë shekullit që kemi lënë pas, veçmas nga vitet e 50-ta e deri në ditët e sotme, panë dritën e botimit një numër i konsiderueshëm i librave të fushës së Sires (jetëshkrimit të Pejgamberit a.s.). Ata duke parë rëndësinë që ka biografia e Muhamedit a.s. për besimtarët shqiptar islam si dhe shëmbëlltyra e tij, si model për mbarë botën dhe njerëzimin, me zell të madh kanë shkruar e botuar libra e shkrime për figurën dhe personalitetin e tij. Duke qenë se nga viti 1996, e ligjëroj dhe e mbulojë këtë fushë në Fakultetin e Studimeve Islame, dhe duke qenë se për këtë lëmi kam filluar të publikoj nëpër revista të ndryshme qysh herët, e pashë të arsyeshme që për këtë konferencë shkencore të paraqitem, me temën: Literatura Islame në Gjuhën Shqipe 1945 - 2022, pikërisht t’i rrekem kësaj teme por me një trajtim dhe qasje tjetër. Mendojmë se pozita dhe niveli i sotëm arsimor dhe intelektual i besimtarëve myslimanë shqiptar, e sheh të nevojshme njohjen direkte të historisë së lindjes dhe shtrirjes së fesë islame, njohjen me jetën dhe predikimet e profetit Muhamed a.s., me botimet e autorëve të shquar lindorë e perëndimorë kushtuar biografisë së Pejgamberit a.s.. Por, mbi të gjitha për shqiptarët e besimit islam kanë interes të veçantë botimet në gjuhën amtare kushtuar jetës dhe historisë së Pejgamberit a.s.
Vështrim i përgjithshëm i studimeve në fushën e tefsirit në Kosovë gjatë 50 viteve të fundit
Kur’ani është zbritur si mëshirë dhe udhëzim për gjithë njerëzimin. Duke pasur parasysh këtë fakt, nga njëra anë dhe se jo të gjithë myslimanët e flasin gjuhën arabe, por edhe njerëzit e tjerë që duan të mësojnë mesazhet kuranore, sigurisht që përkthimi i literaturës kuranore dhe interpretimi i tij ishte një qëndrim i justifikuar dhe më se i nevojshëm. Kjo traditë e përkthimeve dhe interpretimeve u vazhdua nga dijetarët e mëvonshëm dhe pas një periudhe të caktuar kohore filluan të shkruhen vepra në këtë fushë. Shqiptarët përveç që pranuan fenë islame, ata po ashtu i bënë shërbime të mëdha kësaj feje. Njëra nga këto shërbime të rëndësishme është pa dyshim interpretimi i Kur’anit ngase studiuesit shqiptar shkruan dhe përkthyen vepra të rëndësishme në këtë fushë. Shkrimet dhe përkthimet e para në shkencën e tefsirit filluan me përkthimin e Kur’anit të Madhërishëm. Përkthimet e para në gjuhën shqipe të sureve dhe ajete të Kur’anit janë bërë nga intelektuali dhe poeti i madh i letrave shqipe, Naim Frashëri, ndërsa përkthimi i parë i plotë i Kur’anit në gjuhën shqipe njihet ai i akademikut kosovar Feti Mehdiu, në vitin 1984. Tre vite më vonë pason përkthimi i Sherif Ahmetit. Më pas do të pasonin përkthime tjera të Kur’anit dhe publikime të punimeve tefsirore në gjuhën shqipe nga autorë të ndryshëm. Kështu që kur flasim rreth studimeve akademike në fushën e tefsirit dhe përkthimeve në Kosovë nuk mund të kalohet pa përmendur kontributin e madh të disa studiuesëve të shquar. Meqenëse, Kur’ani është referenca kryesore nga ku derivojnë bindjet dhe mendimet fetare të besimtarëve, - studimet dhe përkthimet në lidhje me të ishin të domosdoshme. Ndonëse, studiuesit mysliman shqiptarë kaluan në një periudhë shumë të vështirë (periudha ku trojet shqiptare u administruan dhunshëm nga sistemi socialist si promotor i ateizmit zyrtar, sidomos në periudhën e komunizmit në Shqipëri, dhe po ashtu në Kosovë nën regjimin Jugosllav të kohës), bënë hapa të paharrueshëm në interpretimin e fjalës së Zotit dhe arritën suksese të mëdha duke bërë përkthime dhe shkrime shumëdimensionale në fusha të ndryshme përfshirë edhe atë të tefsirit.
Raporti mes tekstit të shenjtë dhe atij laik në librat shkollorë të gjuhës arabe
Një analizë e teksteve arabe të njëqind viteve të fundit ka treguar se libri shkollor i një grupi autorësh: Sikiriç, Pashiç dhe Hanxhiç ka mbetur në përdorim për një kohë mjaft të gjatë, aq sa gjuha në të cilën është shkruar gramatika, është e vjetruar. Në periudhën pas viteve 1990, mësimi në medrese filloi të bëhej sipas librit të Haliloviçit, i cili, sipas autorit, ishte hartuar, para së gjithash, si tekst mësimor që përdoret për të mundësuar bisedën, për të zhvilluar aftësinë e nxënësit për përballimin e rrethanave të përditshme. Pas mësimit të koncepteve themelore, aftësitë gjuhësore janë të lehta për t'u përmirësuar, me terminologji fetare dhe shkencore. Programi shkollor i medresesë e rekomandon këtë libër shkollor si themelor, bashkë me disa libra arabë që mësuesi mund t'i përdorë sipas nevojës. Zhvillimi i teknologjive digjitale ka mundësuar përqasje të papenguar në informacione dhe të dhëna të shumta, të cilat, ndër të tjera, kanë ndihmuar në afrimin e gjuhëve të huaja me studentët. Sot gjenden platforma të ndryshme për mësimin e gjuhëve të huaja që, përveç gramatikave ekzistuese, lehtësojnë mësimin e gjuhëve të huaja dhe disa prej tyre janë renditur në kumtesa. Zhvillimi i shpejtë teknologjik në botë duhet të jetë një nxitje për të përshtatur tekstet e tanishme me kohët dhe terminologjinë bashkëkohore, ose për të përgatitur një libër të ri shkollor, në mënyrë që, nga njëra anë të shmanget ekzistenca e një libri shkollor të përdorur prej 60 vitesh, nga ana tjetër, të mbahet ritmi i kohës. Përmbajtjet e shumta të internetit fetare ose laike mund të shërbejnë si burime të dobishme për të mësuar gjuhën arabe. Raporti i fetares dhe laikes në librat e gjuhës arabe për medresetë nuk përbën shqetësim për mësimin e kësaj gjuhe. Duke qenë se nxënësit përgatiten për fakultete të fushave të ndryshme profesionale, ata munden që, përmes të dhënave të vlefshme të librave shkollorë, të përmirësojnë njohuritë e tyre në drejtimin e dëshiruar. Të gjitha njohuritë, si fetare, ashtu edhe laike, mund t’u shërbejnë qëllimeve të dobishme.
Edukimi dhe riintegrimi për gratë dhe familjet e margjinalizuara, duke përdorur edhe edukimin në distancë
Ekzistojnë një grup jo i vogël i grave dhe fëmijëve të kthyer nga lufta e Sirisë, të cilët nuk janë inkuadruar ende në shoqërinë kosovare dhe fëmijët e tyre nuk shkojnë në shkollë. Ato janë gra që ju kanë mbytur burrat në Siri ose gra që janë martuar me burra sirianë ose arabë, kryesisht luftëtarë në Siri dhe pastaj janë ndarë nga ta e janë kthyer bashkë me fëmijët e tyre ne Kosovë. Ato nuk pranojnë të flasin me çdokënd, dhe disa prej tyre as nuk pranojnë të inkuadrohen në shoqëri. Sigurisht disa prej tyre janë ende të traumatizuara, për disa edhe bindja e tyre fetare është e ndryshme nga ajo e Islamit në Kosovë, prandaj dhe shteti ka dështuar në inkuadrimin dhe ambientimin e tyre në çdo aspekt. Mendoj se Bashkësia Islame në Kosovë, si edhe shoqëria myslimanë duhet filluar t’i ndihmoje këto gra dhe këta fëmijë të margjinalizuar nga shoqëria, duke bërë me gisht kah ta se këta janë të kthyerit. Kjo mund të bëhet duke bërë një plan strategjik dhe praktik se si t’i adaptojmë në shoqëri: - duke bashkëbiseduar me to, femra teologe, psikologe dhe sociologe të besueshme për to për t’i bindur ato se duhet vazhduar jetën dhe shkollimin e fëmijëve të tyre; - duke iu mbajtur trajnime fetare, psikologjike dhe sociologjike; - duke iu mundësuar punësim ose ndihmese ne mjete të punësimit, si në rrobaqepësi, pastiçeri apo dhe ndonjë zanat tjetër; - duke iu mundësuar regjistrimin dhe shkollimin e fëmijëve të tyre. Nëse ato nuk do të pranonin të flasin apo dhe të trajnohen atëherë mundësia më e mirë për to do te jete të bëhen krejt këto në mënyrë digjitale-virtuale, duke përdorur platforma të ndryshme online, siç janë zoom, googlemeet, skype etj. Në këtë punim do të mundohemi të sjellim bashkëbisedime me to nga ana jonë dhe po ashtu përpjekjet e disa te tjerëve që kanë bërë për t’i inkuadruar ato, dhe po ashtu do të shkruajmë edhe plane strategjike-praktike nga ana jone se si t'i inkuadrojmë ato së bashku me fëmijët e tyre, sidomos në aspektin e arsimimit të tyre.
Tezat e Umberto Ecos për edukimin në dy kohë
Ky fillim i mijëvjeçarit të tretë është quajtur shpeshherë shekulli i teknologjisë. Për sfidat e shumta që njerëzimi po përballet dhe ka para vetes, në të ardhmen kanë diskutuar njerëz të rëndësishëm të globit. Në këtë punim do të shikohen disa nga hipotezat më të rëndësishme që lidhen drejtpërdrejt me mësimin dhe edukimin ndërmjet metodave e formave tradicionale dhe atyre moderne. Një analizë e tillë do të shqyrtojë me një fokus të veçantë tezat dhe qëndrimet e Umberto Eco-s në prerje krahasuese me teori të tjera që kanë ekzistuar në histori, duke u nisur nga idetë që autori mbron pa kompromis, deri tek ato ku lë hapësira për të diskutuar edhe më tej. Përveç të tjerash, këtu do të trajtohen tezat e autorit që kemi për objekt, në lidhje me librin e zakonshëm dhe e-book-un, letërsinë dhe artin në modernitet dhe në të kaluarën, edukimin e brezave të rinj dhe atashimin me teknologjinë. Po ashtu, në këtë punim analizohen edhe disa mendime të tjera që herë janë në një vijë me tezat e autorit e herë janë në kundërshtim me to.
Vlera e të mësuarit përgjatë tërë jetës sipas koncepteve Islame
Të mësuarit përgjatë gjithë jetës është prej parimeve të fesë Islame. Nëse i japim një vështrim Kuranit Famëlartë këtë do ta hasim në shumë ajete të tij, siç janë: “O Zoti im shtoma diturinë” (Taha: 114), pastaj ajeti “A janë të barabartë ata që dinë dhe ata që nuk dinë?! Vetëm njerëzit e mençur i pranojnë këshillat” (Ez-Zumer: 9). Gjithashtu edhe shumë thënie pejgamberike aludojnë në rëndësinë dhe vlerën e të mësuarit. Prej tyre mund të potencojmë hadithin e Pejgamberit a.s. në të cilin thotë: “Ai person i cili del nga shtëpia me qëllim të kërkimi të diturisë, ai në realitet llogaritet si një person i cili ka dal për hire të Allahut dhe ashtu do të llogaritet derisa të kthehet” Shembullin më të mirë ne e kemi edhe në gjeneratat e hershme të dijetarëve, si dhe ato pas tyre në vazhdimësi, ku hasim shumë dijetarë të cilët kanë bërë shumë sakrifica vetëm e vetëm që të arrijnë për të mësuar ndonjë dije të cilën nuk e kanë ditur më parë. Nëse kthehemi në historinë Islame vërejmë se përkushtimi i myslimanëve ndaj dijes nuk ka qenë vetëm në fushën fetare, mirëpo ato gjenerata ishin të përkushtuara edhe në dijet dhe shkencat tjera. Fakulteti i Studimeve Islame është institucion i pavarur edukativo-arsimor dhe hulumtues-shkencor, i cili organizon studime universitare dhe pasuniversitare për studentët e interesuar për të përfituar nga fusha e teologjisë Islame. Strategjia e Fakultetit të Studimeve Islame -FSI, përmes organizimit të studimeve universitare po edhe pasuniversitare, është që diturinë dhe njohuritë bashkëkohore t’i distribuojë përmes aktivitetit të mësimdhënies, të studimeve dhe hulumtimeve, si dhe të arsimojë kuadro të niveleve të ndryshme. Me këtë kumtesë kemi për synim të sqarojmë vlerën dhe rëndësinë e të mësuarit përgjatë tërë jetës si dhe praktikat të cilat i ofron FSI në fushën e studimeve teologjike në Kosovë dhe më gjerë.
Bota nën eventet dhe aksidentet berthamore të shek. XX. Fakte dhe shifra
Në këtë artikull do të trajtojmë efektet dhe aksidentet bërthamore të shek. XX: bombat atomike Hiroshima-Nagasaki, Japoni, (6, 9 gusht 1945); Aksidenti Çernobilit (26 Prill 1986); Tsunami dhe aksidenti bërthamorë në Fukushima-Daiçit, Japoni (11 Mars 2011). Kryesisht, situatat e sipërme kanë ardhur si rrjedhojë e prishjeve të ekuilibrave të burimeve natyrore në planet nga mos përmbushja e kritereve dhe me rrisqe të mëdha si: lëshimi i gazrave industrialë, ndotjet nga aksidentet bërthamore, pandemitë nga viruset e laboratorëve shkencorë nga vetë dora e njeriut edhe në këtë shekull të XXI. Mesazhet duhet të prezantohen si përmbledhje e kuptimeve bazë të mbështetura në të dhëna shkencore, historike, administrative, monitoruese dhe matematikore për kuptimin sa më të mirë të rolit që vetë shoqëria njerëzore duhet të luajë në funksion të ruajtjes dhe mbrojtjes së planetit tonë - Tokë. Në vitin 1939 një grup fizikantësh në SHBA mësuan rreth demonstrimit të eksperimenteve nga shkencëtarët gjermanë mbi ndarjen e bërthamave të elementeve kimike transuranikë me peshë atomike të madhe. Disa nga këta shkencëtarë parashikuan se energjia që do të çlirohej gjatë ndarjes mund të shfrytëzohej në armët eksplozive tmerrësisht të paimagjinueshme. Më 16 korrik, vetëm disa orë pas përfundimit të suksesshëm me bombën atomike nga SHBA, kryqëzori i rëndë Indianapolis amerikan u largua nga porti San Franciskos me mekanizmat e montimit të armës atomike me uranium-235 (235U), dhe menjëherë më 26 korrik 1945 mekanikët specialistë, filluan montimin e bombës të quajtur Little Boy (djali i vogël). Më 30 korrik 1945 ata montuan përbërësit e një bombe të dytë atomike në pajisjen e mbushur me pluton-239 (239Pu) e të quajtur me nofkën Fat Man (burri i shëndetshëm). Më 2 gusht 1945 të dy bombat mbërritën në Tinian dhe komandantët amerikanë prisnin rregullimin e motit për të urdhëruar ekzekutimin e misionit special të bombardimit me një sulm atomik në ishujt japonezë.
“Vakëfet dhe ndikimi i tyre social në Shqipërinë e periudhës osmane” me autor Eduart Caka, botim i Institutit të Historisë, Akademia e Studimeve Albanologjike, Tiranë, 2021
Ky punim përbehet nga tri pjesë të strukturuara në kapitujt përkatës, përveçse një shtrirjeje të gjatë kohore mbi institucionin e vakëfit që nga Roma e Lashtë, na njeh gjerësisht me evoluimin e mëtejshëm të tij, sidomos në kohën e Perandorisë Osmane, pjesë e së cilës ishin edhe trojet shqiptare. Në punim ka të dhëna dhe vlerësime me shumë interes edhe mbi vakëfet e personaliteteve të larta me origjinë shqiptare, si pashallarë, kryevezirë, kryearkitektë, ushtarakë të lartë etj., të cilët shërbyen në nivelet më të larta të administratës dhe ushtrisë osmane. Pjesa dërrmuese e tyre nuk i kishin shkëputur lidhjet me vendorigjinën e tyre, të tillë ishin Kyprylinjtë, të cilin bënë epokë në historinë osmane, jo vetëm për faktin se i dhanë shtetit Osman ushtarakë, poetë, pashallarë, vezirë dhe kryevezirë, por edhe veprat e tyre bamirëse. Në listën e vakëfeve të bamirësve të tillë janë edhe vakëfi i kryevezirit Ajaz Pashës, vakëfi i kryevezirit Koxha Sinan Pasha, nga fshati Topojan i Kukësit, vakëfet e Hadim Hafëz Ahmet Pashës në Elbasan, vakëfet e kryearkitekt Kasëmit, vakëfet e Dukagjinëve etj. Në përmbledhje, duhet të theksohet se ky punim të mundëson, ndër të tjera, të mësosh se vakëfet ngriheshin në përputhje me mjedisin dhe kërkesat e shoqërisë së kohës. Shërbimet që ofronin ata ishin nga mbështetja e të varfërve dhe njerëzve në nevojë dhe deri te krijimi dhe ndërtimi i qyteteve, ndërtimin e veprave dhe komplekseve në dobi të jetës komunitare apo veprave të kultit. Institucioni i vakëfit përfshinte imarete, shkolla, medrese, financonte mirëfunksionimin e institucioneve arsimore, kulturore e fetare. Në periudhën osmane institucionet e bamirësisë, pra vakëfet, kanë plotësuar nevojat në sistemin shëndetësor, në fushën e kulturës, artit, arsimit, infrastrukturës dhe besimit fetar.
“Shqiptarët 1830-1908”, libër me stil të lehtë dhe gjuhë të kuptueshme për të gjithë
Historia e shqiptarëve daton mijëra vite më parë, duke kaluar në periudha të ndryshme historike, por një vend të veçantë në studimet e përgjithshme historike, zë periudha e ‘Zgjimit Kombëtar Shqiptar’, e njohur ndryshe si “Rilindja Kombëtare". Në librin e tij “Shqiptarët 1830-1908”, botim i tretë i plotësuar, dalë nga shtypi në vitin 2022, autori Ethem Çeku analizon thellë dhe shpjegon me imtësi marrëdhëniet e ndërlikuara të shqiptarëve me Perandorinë Osmane. Me një argumentim shkencor dhe interpretim akademik, studiuesi Çeku sjell të vërtetën historike e cila shpesh është politizuar nga popujt fqinjë. Nëpërmjet punës hulumtuese dhe interpretimeve të reja, ai zbërthen në imtësi raportet shqiptaro-osmane, duke u mbështetur në burime dhe literaturë të begatshme. Prof. Çeku e sjell këtë libër për lexuesin me një stil të lehtë dhe gjuhë të kuptueshme për të gjithë, duke dëshmuar njohuri e dije të thella në fusha të tilla si, historia, religjioni, kultura, diplomacia dhe nacionalizmi. Libri “Shqiptarët 1830-1908”, është 798 faqe, i ndarë në nëntë kapituj që sjellin për lexuesin një panoramë të gjatë të historisë së shqiptarëve përgjatë këtyre viteve. Autori ndalet gjatë në analizimin e zgjimit të nacionalizmit te shqiptarët, në kreun e parë të librit: Shqiptarët përballë reformave të Tanzimatit në vitet 60-70 të shek. XIX. Bazuar në faktin se shqiptarët si popull, ishin të fundit që u çliruan nga Perandoria Osmane, në historiografitë rajonale shpesh paraqitej mendimi, se zgjimi nacional te shqiptarët ndodhi më vonë se te kombet e tjera të Ballkanit. Por, parë nga sfondi më i gjerë historik, vihet re se zhvillimi i vetëdijes kombëtare të shqiptarëve lindi në të njëjtën kohë me atë të popujve të tjerë, edhe pse rruga që përshkroi ideja nacionaliste te shqiptarët, ishte e ndryshme.
“Frashëri i shquar, i panjohur”, vepër me karakter enciklopedik
Thomas Frashëri na sjell në këtë vepër për herë të parë fakte që nuk janë vetëm histori familjare. Vepra ka një karakter mirëfilli enciklopedik, kjo sepse autori vjen nga Shkolla e Vjetarëve në Francë dhe për kryerjen e këtij studimi, ai i ka shtuar analizës historiografike metoda ndërdisiplinore, duke shfaqur kështu ndikimin e parimeve të shkollës historiografike franceze. Në libër është paraqitur historia e një prej familjeve më të shquara të historisë së Shqipërisë, që njëkohësisht njihej edhe në Perandorinë Osmane. Frashëri njihet si mbiemri i përbashkët i vëllezërve Frashëri. Frashëri, po ashtu ishte një nga fshatrat e Toskërisë. Statusi i tij i veçantë që e përjashtonte nga dy sisteme taksash e mbrojti nga trysnia fiskale përgjatë dy shekujsh (1500-1700), duke i përcaktuar kështu fizionominë e tij sociale. Frashërlinjtë kanë një shfaqje relativisht shumë të hershme në histori, janë zhvilluar gjatë shekujve dhe degëzimet e tyre paraqesin veçori shumë të spikatura, duke filluar nga struktura e organizimit të tyre, aspektet ndërfetare, veprimtaritë etj. Vëllezërit Frashëri, Abdyli, Naimi dhe Samiu, përbëjnë trinomin e veçantë të historisë, kulturës dhe letërsisë shqipe. Ata, me veprën e tyre i dhanë frymëzim e forcë lëvizjes së Rilindjes Kombëtare, në fundin e shekullit të XIX. Pesha historike vendimtare e kësaj vëllazërie është ndjerë thellë dhe gjatë, në të gjitha shtresat e popullsisë shqiptare. Por natyrshëm lindin pyetjet: Si arritën Frashërlinjtë të quhen vëllazëri? Cili është konteksti historik i zonës ku u lindën dhe u rritën? Cilat janë degëzimet e hershme të tyre? Në historiografinë shqiptare kemi mësuar për shumë familje të mëdha shqiptare, si Topiajt, Toptanët, Muzakajt etj. Përse duhet të mësojmë në veçanti edhe për Frashërlinjtë përtej veprimtarisë së tyre ideopolitike-kulturore?
“Petrela gjatë shekujve”, libër në trajtën e një monografie shkencore
Petrela është një prej qendrave historike më të vjetra në Shqipëri. Është dëshmi e prekshme e identitetit, qëndresës, kulturës, historive dhe fakteve përgjatë shumë shekujve. Si e tillë, Petrela është një ndër vendet tërheqëse kryesore në Tiranë, por dhe në Shqipëri, për sa i përket turizmit në përgjithësi dhe agroturizmit apo ekoturizmit në veçanti. Vlerë tjetër e kësaj zone janë dhe prodhimet artizanale, që do të thotë tradita shekullore vijon të jetë e trashëguar brez pas brezi për shumë produkte bujqësore, apo veshje dhe poçeri. E thënë kjo, hijeshisë së historisë që ajo mbart, i shtohet puna e shumë nënave dhe grave që lidhet me tjerrjen, qilimat, produkte të veçanta ushqimore që i gjen vetëm në Petrelë. Burrat merren më së shumti me prodhimin e poçeve, koshave që përdoren për vjeljen e rrushit, lëvrimin e tokave bujqësore, etj. Pra, kur shkon në Petrelë, vizitori gjen një copëz të artë nga e kaluara e ndërthurur me modernen dhe zhvillimin e përgjithshëm të zonës. Mikpritja, si një virtyt i shqiptarëve, shprehet më së miri në këtë zonë. Nëse troket në derën e një banori të Petrelës, patjetër që do të trajtohesh në mënyrë shumë të veçantë. Në vazhdën e këtyre cilësive, Petrela meriton të dëshmohet, qoftë përmes kronikave të ndryshme, artikujve, emisioneve, po ashtu edhe përmes botimeve. Librat, sado që koha të përparojë, nuk e humbin asnjëherë vlerën dhe rëndësinë e tyre. I tillë është dhe libri i dedikuar për Petrelën, që vjen në trajtën e një monografie shkencore me ngjyrimet emocionale të rrëfimit, të autorit Adem Kupi. Autori kujdeset që, përgjatë shkrimit të këtij libri, të mos harrojë të nxjerrë në pah zhvillimin që Petrela ka pësuar ndër vite apo dekada. Në këtë mënyrë, lexuesi nuk shkëputet nga realiteti, por i përjeton të gjitha gjendjet në një libër.
Sadulla Zendeli-Daja, një jetë për kulturën, leksikografinë dhe çështjen kombëtare
Sadulla Zendeli-Daja është leksikograf i njohur shqiptaro-suedez, autor i më shumë se 5 fjalorëve shqip-suedisht dhe suedisht-shqip, më i madhi me 35 mijë fjalë, por edhe autor i shumë veprave të larmishme në prozë dhe poezi, ku pasqyrohet një mendje e mbushur plot me dashuri për kulturën, gjuhën shqipe, traditat dhe artin, për atdheun, vendlindjen e tij, Gostivarin, për historinë e trojeve shqiptare... Është interesant fakti se Sadulla Zendeli-Daja, ky atdhetar i shquar, është banori më i shpeshtë, madje i përhershëm i panaireve të librit në Tiranë. Ai ka marrë pjesë në të gjithë panairet e librit, ka munguar vetëm një herë kur do të operohej në Suedi, por, edhe atëherë, me mendje dhe me zemër ai ishte atje te panairi, te librat, te shkronjat dhe gjuha e bukur shqipe. S`ka asnjë shqiptar tjetër, as në Shqipëri, Kosovë, në trojet shqiptare dhe në botë, që të ketë marrë pjesë në të gjithë panairet e librit të zhvilluara në Tiranë, kurse ky njeri me zemër të artë dhe të bukur, ka qenë atje i pranishëm edhe me veprat e tij, me libra, poezi dhe prozë dhe me fjalorët tashmë të njohur. Siç thotë me të drejtë albanologu i njohur dhe Miku i Madh i Shqiptarëve, suedezi Ullmar Qvick (Kvik): “Vepra e Dajës do të rrojë në dobi të shqiptarëve, kudo ku ndodhen. Nderi i tij dhe nami i mirë do të ruhen në historinë e kulturës shqipe”. Fjalorët e S.Z.Dajës janë vlerësuar nga institucione akademike në Shqipëri, Kosovë dhe Suedi, me to janë angazhuar dhe profesorët e njohur shqiptarë: Xhevat Lloshi, Rahmi Memushaj, Shefik Osmani (Tiranë); Shefkije Islamaj (Kosovë), albanologu suedez Ullmar Qvick etj. Kontributi i Sadulla Zendeli–Dajës si krijues, intelektual dhe qytetar, ka qenë dhe është jo thjesht një stoli, por një vlerë e jashtëzakonshme në dobi të kombit.
Përkthimet në revistën Edukata Islame në dy dekadat e para të saj (1971-1991)
Përkthimi është një formë e vjetër e komunikimit ndërmjet njerëzve, popujve, kulturave dhe shkencave. Përkthimi nuk është tregues i vobektësisë së një kulture a shkence. Përkundrazi, qytetërimi islam është dëshmia më e fuqishme e kësaj. Në vitet e arta të tij, qytetërimi islam e shndërroi përkthimin në mjet shkencor të cilit shoqëria njerëzore i detyrohet përjetësisht për bartjen dhe përpunimin e shkencave dhe dijeve antike. Kjo formë e komunikimit shkencor e kulturor ka vazhduar për të mos u ndalur kurrë. Edhe te ne, në publicistikën islame në shqip, përkthimi zë vend të rëndësishëm. Ky punim merret me përkthimin në revistën e parë islame në shqip në ish-Jugosllavi, Edukata Islame. Punimi, më saktë, mëton t’i gjejë përgjigje tri pyetjeve kërkimore: 1. Cilat kanë qenë motivet e përkthimit? 2. Cilat kanë qenë tematikat e materialeve të përkthyera? 3. Cilat kanë qenë gjuhët prej të cilave është përkthyer? Rëndësia e punimit qëndron në konfirmimin e përkthimit, si një mjet qytetërues, i cili ndikon pozitivisht në ngritjen shkencore të një populli a kulture të caktuar. Metodologjia e ndjekur në këtë punim është kryesisht përshkruese, por e shoqëruar edhe me analiza mbi bazën e të cilave nxirren edhe përfundimet. Objekt studimi janë numrat e dy dekadave të para të revistës, 1971-1991. Punimi ndahet në dy pjesë, në të parën flitet rreth rolit dhe rëndësisë së revistës Edukata Islame, ndërsa në të dytën trajtohen tre elementet kyçe të punimit: motivet, tematikat dhe gjuhët e përkthimit në këtë revistë. Në fund kemi bërë përmbledhjen e rezultateve më të rëndësishme dhe rekomandimet që i kemi parë të arsyeshme. Nga perspektiva historike, revista Edukata Islame paraqet fillimin e një epoke të re të publicistikës islame në shqip në ish-Jugosllavi. Është revista e parë që ofrohet në një version më të avancuar teknik e përmbajtjesor. Si e këtillë ajo do të haste në sfida e vështirësi të ndryshme, të marra në konsideratë nga themeluesit dhe redaksia qysh në fillim. Një ndër këto sfida ishte edhe shkrimi prandaj bashkëpunëtorëve të mundshëm iu qe propozuar që, krahas shkrimeve autoriale, të sillnin edhe përkthime. Ky punim mëton të hedh dritë mbi rolin që ka luajtur përkthimi në furnizimin dhe pasurimin e revistës Edukata Islame me materiale fetare. Për të arritur deri tek ky qëllim, në punim trajtohen tre çështje me rëndësi: motivet, tematikat dhe gjuhët prej të cilave është përkthyer. Të gjeturat e punimit konfirmojnë rolin plotësues të përkthimit në revistën Edukata Islame. Po kështu konfirmojnë përkushtimin e madh të revistës për përkthimin duke bërë që asnjëherë të mos heq dorë prej tij si mjet i rëndësishëm i bartjes së dijeve dhe njohurive nga gjuhët tjera. Bazuar në këtë, punimi sjell rekomandimin që përkthimi, krahas shkrimeve autoriale, të vazhdojë të mbetet burim për publicistikën islame shqipe në përgjithësi, e për Edukatën Islame në veçanti.
Aspekte nga ecuria e harmonisë ndërfetare në Shqipëri
Marrëdhëniet ndërmjet komuniteteve fetare në Shqipëri kanë qenë historikisht miqësore dhe tolerante. Shoqëria shqiptare është tërësisht laike dhe krenohet me marrëdhëniet e shkëlqyera ndërfetare që ekzistojnë në vend. Në një shoqëri pluraliste është e natyrshme të përplasen bindjet e besimeve të ndryshme fetare, madje në dialogun ndërfetar askush nuk duhet të mohojë bindjet e tij. Mirëkuptim dhe respekt do të thotë të pranosh të drejtën e tjetrit për të besuar. Në Shqipëri nuk ka probleme serioze në dialogun ndërfetar. Komunitetet fetare jetojnë në harmoni me njera tjetrën dhe shoqërinë shqiptare. Mund të themi se marrëdhëniet ndërmjet komuniteteve fetare janë të shkëlqyera. Ato karakterizohen nga fryma e bashkëpunimit reciprok. Gjithsesi ka patur edhe raste ekstreme, të cilat janë kaluar me diplomaci dhe mirëkuptim. Këto raste janë kapërdirë nga opinioni shqiptar pa shkaktuar reagime dhe konflikte. Historikisht populli ynë ka qenë tolerant, madje edhe atëhere kur i është cënuar e drejta ka ditur të përballojë situatën me urtësi dhe maturi.
Vëmendje ndaj trashëgimisë kulturore shqiptare
Shqipëria, një vend i vogël, por me shumë pasuri natyrore, arkeologjike dhe kulturore, ka arritur të bëhet pjesë e trashëgimisë botërore dhe të tërheqë vëmendjen e miliona njerëzve kudo në botë. Trashëgimia përfshin pasuri të prekshme dhe të paprekshme, natyrore dhe kulturore, të luajtshme dhe të paluajtshme si dhe dokumente të trashëguara nga e kaluara dhe të përçuara te brezat e ardhshëm, që të përfitojnë dhe të mësojnë nga trashëgimia e së kaluarës. Si burim identiteti, trashëgimia jonë kombëtare luan një rol madhor në njohjen, vlerësimin dhe ruajtjen e saj në nivel kombëtar e botëror. Përfshirja e vlerave materiale dhe jomateriale të Shqipërisë në Organizatën e Kombeve të Bashkuara për Arsim, Shkencë dhe Kulturë, UNESCO, i ka fillesat që në vitin 1992, me futjen e Butrintit në listën e trashëgimisë botërore. Butrinti u cilësua asokohe, si një ‘vlerë e jashtëzakonshme universale’, me një atmosferë të veçantë, e krijuar nga një ndërthurje e arkeologjisë, monumenteve dhe natyrës në Mesdhe. Brendësia e tij përbën një peizazh të jashtëzakonshëm kulturor, i cili është zhvilluar organikisht gjatë shumë shekujve. Si një mikrokozmos i historisë së Mesdheut, Butrinti paraqet ngritjet dhe uljet e perandorive të mëdha që kanë mbizotëruar në rajon, që nga Lufta e Parë e Peloponezit, në shekullin e V p.e.s., deri në luftërat e Napoleonit, në shekullin e XIX. Rrënojat e tij 2500-vjeçare brenda një parku madhështor të gjelbër, me një hapësirë prej 30 km, janë disa nga më të bukurat e të mirëmbajturat në Europë.
Këndvështrim mbi debatin për shamitë, statutet dhe besimin fetar
Ferexheja është një mbulesë, me anën e së cilës femrat muslimane mbulojnë fytyrën dhe trupin kur dalin nga shtëpia. Veshja e ferexhesë nuk është detyrim nga Kurani, por një metodë veshjeje, e cila ka dalë nga traditat e disa vendeve arabe. Në Kuranin e shenjtë theksohet vetëm mbulimi i trupit të femrave muslimane. Sipas teologëve, femrat muslimane duhet të kenë veshje estetike, me qëllim që të mos ekspozojnë pjesë të ndryshme të trupit. Në mbledhjen e datës 6 mars 1937 u miratua ligji “Mbi ndalimin e mbulesës së gruas”. Ligji gjobiste kundravajtësit deri në 500 franga ari, gjithashtu parashikonte penalitete të tjera edhe për bashkëshortët, baballarët etj. Kongresi i I Musliman i përfundoi punimet më 12 mars 1923, i cili themeloi Komunitetin Musliman të Shqipërisë. Statuti i Komunitetit Musliman Shqiptar u miratua më 1 gusht të vitit 1929. Kongresi i III i Komunitetit Musliman Shqiptar, për sigurimin e mbarëvajtjes së punëve fetare dhe Vakfnore të komunitetit në fjalë, miratoi statutin e vitit 1945. Në statutin e Komunitetit Muslima Shqiptar të vitit 1950 thuhet se Komuniteti Musliman përbëhet nga muslimanët e çdo sekti. Në statutin e vitit 1993 thuhej se Komuniteti Musliman i Shqipërisë është një bashkësi jopolitike, e pavarur që përfshin muslimant e Shqipërisë, mjafton që të mos jenë në kundërshtim me parimet themelore të fesë Islame. Pas statusit të vitit 1998, Komuniteti Musliman i Shqipërisë miratoi statusin e vitit 2002, ku theksohej se Komuniteti Musliman i Republikës së Shqipërisë, përfaqëson të gjithë muslimanët e Republikës së Shqipërisë dhe mbron interesat e tyre fetare Islame. Në statutin e miratuar më 2005 theksohet se Islami është feja e shoqërisë njerëzore që u është shpallur të gjithë profetëve nga Ademi a.s. e deri tek Muhamedi a.s., ashtu siç thuhet në Kur’anin Fisnik. Kushtetuta e Shqipërisë siguron lirinë e besimit fetar dhe qeveria e respekton këtë të drejtë në praktikë. Shteti është laik dhe mbron lirinë fetare. Askush nuk ka të drejtë të shkelë të drejtat e njeriut, të cilat janë të garantuara në Kushtetutë.
Mendimi filozofik islam dhe zgjatjet e tij në konceptet postmoderne
Mendimi filozofik islam e arriti konsolidimin, më pas edhe shtrirjen e tij në mendësinë perëndimore përmes qytetërimit andaluzian. Andaluzia ishte qendra e zhvillimit të mendimit teologjik, mistik dhe filozofik islam. Personaliteti më i rëndësishëm i kësaj periudhe padyshim se është mistiku i madh Muhjiddin Ibn Arabi , i cili për nga forma e përqasjes duket mjaft i shtrirë në mendimet e dy filozofëve të periudhës postmoderne Zhak Derrida dhe Michel Foucault. Punimi do të ecë në dy drejtime: Kritika e hermeneutikës e Deridasë në raport me kritikën që i bënë Ibn Arabi Nadhar-it (mendimit persiatës), kurse në lidhje me Foucault: Dekonstruktimi i Historisë nga Foucault do të shihet në linjën e historisë së profetëve, si histori imanente e atributeve ose arketipeve hyjnore transhendente aktive dhe të përhershme të trajtuar nga Ibn Arabi. E përbashkëta e këtyre tre autorëve është dekonstruksioni. Ibn Arabi nihej si `rebel` nga bashkë kohësit e tij për arsyen se ai i bënë kritikë mendimit klasik teologjik. Ai këmbëngul se asnjë dijetar nuk mund ta arrijë përceptimin e Qenies përmes arsyes sepse pikërisht arsyeja akl , është pengesë për kapjen e saj sepse edhe në aspektin semantik në gjuhën arabe ajo vije nga e njëjta rrënjë e fjalës aklal, që do të thotë vargua. Ibn Arabiu synon ta shikoj Zotin si transhendentë dhe imanentë në të njëjtën kohë, dhe kjo arrihet përmes përjetimin shpirtëror. Clirimi i Ibn Arabiut është shpirtëror, për dallim nga çlirimi i Deridasë i cili është semantik. Hermeneutika synon të nxjerrë kuptime të reja në përputhje me kuptimin e parë, kurse dekonstruksioni i Deridasë synonë ta shoh atë që nuk shihet, atë që mbetet në hije dhe e pathënë nga kuptimit i parë. Sipas Deridasë metafizika perëndimore nuk e ka problematizuar kurrë tamam fjalën “kuptim” e as nuk është pajtuar me faktin se shenjat nuk na shpijen në kuptime, por thjesht në shenja të tjera. E përbashkëta e Ibn Arabiut dhe Derridasë është flakja e metafizikës secili në formën e vet. Në kryeveprën e tij “Fususul Hikem” (perlat e Urtisë), Ibn Arabiu përmbledh të gjitha qëndrimet e tij në disa pika. Aty ai merret me emrat e profetetëve dhe kuptimet e tyre. Sikurse potencuam Ibn Arabiu e sheh Zoti njëherësh edhe transhendentë edhe imanentë. Profetët përveç aspektit historik në kohën dhe hapësirën e tyre ku kanë jetuar, ata janë edhe arketipe hyjnore, secili prej tyre shpreh një karakter të Zotit. Zoti me esencën e tij shfaqet tek njeriu por me karketerin e tij prej ekzistuesi shfaqet tek profetët. Meqenëse ai vazhdimisht është ekzistentë edhe historia e profetëve është një hierohistori e arketipeve hyjnore cila vazhdimisht shpërfaqet në botë. Në këtë fokus Ibn Arabi mendon se të gjithë profetët janë të gjallë dhe se legjislacionet e të gjithë profetëve janë aktive. Bënë një lloj pluralizmi metafizik dhe religjioz, dhe dekonstruksionin e përceptimit klasik të teologjisë islame mbi historinë me eskatologjinë. Foucault në përqasjen e tij ndaj historisë përdor arkelogjinë dhe gjenealogjinë. Vepra e tij “Arkeologjia e dijes” merret më tepër me prejardhjen e diskurseve. Nuk e ka në fokus ngjarjen prej së jashtmi por shkaktarin e brendshëm të saj. Ai e sheh historinë si histori e ideve sepse çdo fenomen është një lloj nomeni por për dallim nga Kanti tek Fuko ka një pluralitet nomenesh. Në anën tjetër Gjenaologjia merret me origjinën e ngjarjes, por jo origjinë në kuptimin e fillimit të ngjarjes në kohë dhe hapësirë por të origjinës si pikë Origjin (are) ale, prej nga, dhe ku fillon kuptimi i saj. Disi një lloj origjine amorfe e vendosur në thellësi të historisë si ide dhe epifenomen i cili e ka zanafillën përtej. Foucault e bënë ndarjen e historisë globale nga historia e përgjithshme specifike ku secila prej tyre e plotëson mozaikun e tij. Edhe tek Ibn Arabiu vërehet në mes rreshtash një ndarje e tillë. Në historinë e profetit Muhamed si histori aktuale, dhe historia e profetëve të tjerë si histori globale.
Prurje të reja për historinë e alfabetit të shqipes
Studimi me titull: Gazeta “Dašamiri”- “Dašamiri i Ri” 1907-1908, këndvështrime socio-politike dhe kulturore i dr. Shpend Avdiut, është ndër të paktët e këtij lloji në historiografinë shqiptare, por edhe përgjithësisht në studimet albanologjike te ne. Që në hyrje të këtij recensioni duhet thënë që, dr. Shpend Avdiu, nëpërmjet kërkimeve e studimeve në fushë të historisë, ka sjellë kontribut të vyeshëm për albanologjinë. Rëndom, studiuesit në punën e tyre kufizohen në një fushë të ngushtë hulumtimi e analize, por kjo nuk mund të thuhet për historianin dr. Shpend Avdiun, sepse trajtimet e tij shkencore (veçanërisht ky që e kemi në dorë tani) janë shumëplanëshe për nga qasja studimore dhe ndërlëndore për nga materia studimore që trajtojnë. Në të parën, pra nё fushën e historisë, ai ka ndërmarrë studime me shumë vlerë, kurse edhe në “zejet” e tjera albanologjike (gjuhësi, etnologji, e ndonjë tjetër) ka dëshmuar seriozitet dhe pjekuri shkencore. Studimi me titull: Gazeta “Dašamiri”- “Dašamiri i Ri” 1907-1908, këndvështrime socio-politike dhe kulturore” i autorit dr. Shpend Avdiu, përveç parathënies dhe hyrjes, është konceptuar mbi bazën e tetë pjesëve, ku në secilën nga to trajtohen çështje dhe aspekte të veçanta. Libri është i ndarë në shtatë pjesë dhe mund të pohojmë me plot bindje se botimi i këtij studimi është i një rëndësie të veçantë, si për shumëdimensionalitetin e temave dhe problemeve që trajton, ashtu edhe për përkushtim dhe seriozitetin që autori ka treguar gjatë punës së tij. Prandaj, duke qenë kështu, botimi i këtij libri është lajm i mirë për gjithë albanologjinë.
Perspektiva e fëmijëve është në dorën e shkollës, të mësuesve dhe të prindërve
Me veprimet dhe mosveprimet e tyre, me sjelljet dhe me mënyrën e komunikimit, me mungesën e modeleve pozitive për t’ju referuar dhe imituar, me mosvlerësimin në masën e duhur të aftësive dhe mundësive që kanë fëmijët për t’i zgjidhur vetë problemet e rritjes, shkolla, familja dhe shoqëria vazhdojnë të dëmtojnë psikologjikisht formimin e tyre dhe t’i orientojnë adoleshentët në rrugë të gabuar për përballimin e situatave të vështira gjatë jetës. Fati i fëmijës adoleshent ose jo, e ardhmja e tij dhe perspektiva për jetën janë në një masë të konsiderueshme në dorën e shkollës, të mësuesve dhe të prindërve. Në mes këtyre hallkave rolin frytdhënës e luan dhe duhet ta luajë shkolla dhe figura kryesore e saj, mësuesi. Ata që duhet ta vlerësojnë punën e tyre në radhë të parë mision dhe pastaj si zanat. Natyrisht shkolla ka probleme jo të pakta, sidomos ato që lidhen me formimin sociologjik dhe psikologjik të tyre, që nuk është në nivelin e pritshmërive. Mësuesë të tillë nuk janë të aftë të dalin mbi problemet e shumta sociale e psikologjike që ka shkolla sot. E ardhmja e adoleshentëve, të rritur në mjedise të tilla është e rrezikuar. Ajo është në dorën e modelit të punës dhe të sjelljes të shkollës, familjes dhe të një shoqërie më të kulturuar dhe më të emancipuar. Ky duhet të jetë edhe fokusi i punës së tyre dhe i të gjithë institucioneve të tjera.
Vështrim krahasimor i rrëfimit te “Një ambasadë e zullëve në Paris” dhe në esenë “Shqipëria si m’u duk”
Rrëfimi është kuintesenca analitike në tregime dhe ese, e cila shkapërdredh fijet multifunksionale semiotike-semantike të tij. Si i tillë, ai na lejon që të analizojmë nga pikëpamja narrative edhe semantikat analitike-tregimtare dhe rrëfimore si tregimin “Një ambasadë e zullëve në Paris” madje në këndvështrim krahasimor me esenë “Shqipëria si m’u duk”. Të dyja këto kryevepra kociniane kanë përzjerjen e rrëfimit në vetë të parë njejës dhe shumës, dhe rrëfimin në vetë të dytë dhe të tretë. Secila prej tyre ka një funksion të rëndësishëm narrativ dhe kuptimor në vepër dhe janë dominues në varësi të zhanërit: rrëfimi në vetë të parë për esenë dhe rrëfimi në vetë të tretë për tregimin. Ky rrëfim krahasimor vështrohet në disa pika kryesore, që lidhet me nocionin rrëfim si kategori semiotike.