The halveti rite and the national albanian movement

Authors

  • Alban Dobruna

DOI:

https://doi.org/10.62609/ks.vi40.4106

Abstract

Halveti is the name given to the rite of Dervish which was founded on the territories of modern day Caucasus in the 14th century. The rite, as well as its followers, were called differently from the other Tariqat followers, because the rite of Halveti was more focused on the mystical system (self-isolation), or more specifically on the isolation and disconnectedness from all things related to the spiritual world within the confines of the Teqqe. The Halveti rite was initially spread in Bulgaria, Bosnia, Macedonia, Greece, Albania and elsewhere. Its activity gradually advanced with the strengthening of the Ottoman rule in this region of the Balkans. The main historical and social factor which led to the emergence and progression of the Halveti rite among Albanians is related to the establishment of Ottoman rule.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Ekrem Murtezai, Fjalor i feve, Rilindja, Prishtinë, 2000, f. 119; Baba Rexhebi, Misticizma Islame dhe Bektashizmi, Kryegjyshata Botërore Bektashiane, Tiranë ,2006, f. 115; Tahir N. Dizdari, Fjalori i orientalizmave në gjuhën shqipe, Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam, Tiranë, f. 338; Robert Elsie, Fjalori Historik i Shqipërisë, Uegen, Tiranë, 2011, f. 247; Shejh Muhamed Shehu, Shejh Shefqeti dhe Teqja e Madhe në shërbim të Zotit, në shërbim të popullit, ARB dengu, Gjakovë, 1418/1998, f. 59.

  2. Historia e Popullit Shqiptar I, Akademia e Shkencave e Shqipërisë; Instituti i Historisë, Toena, Tiranë, 2002, f. 596.

  3. Metin Izeti, Kllapia e Tesavvufit, BFI FSHI, Shkup, 2004, f. 136.

  4. Peter Bartl, Milli Bagimsizlik Hreketi Esnasinda Arnavutluk Muslumanlari 1878-1912, trc. Ali Taner, Istanbul, 1998, f. 49 - 50.

  5. Qarkullojnë nëpër Ballkan tregime e legjenda për misionar sufi si Sari Salltuku, personalitet sa historik, aq edhe legjendar, puna misionare e të cilit paraqet një periodë shumë të rëndësishme në përhapjen e islamit në Ballkan; Hasan Kaleshi, Legjenda shqiptare për Sari Salltukun, Përparimi, Prishtinë, 1967, f. 86; Baki Dollma, Historiku i Sarisalltek Babait e Teqesë Bektashiane të Dollmes, Krujë, 2004, f. 36 - 39.

  6. Mehdi Gurra, Nuk ka Tarikat pa Sheriat, Lumturia, Viti III, Nr. 9, Korrik 2012, Botuesi: Shoqata Kulturore ”Kur’ani”-Kosova, Prizren, f. 43.

  7. Metin Izeti, Kllapia..., f. 140.

  8. Shejh Xhafer Shehu-Halveti, Hyrje në Tesawufin Islamik, Buletin “HU”, Prizren,1979, f. 6; Ali M. Basha, Nëpër gjurmët e Islamit, Tiranë, 2005, f. 452.

  9. Arkivi i Institutit të Historisë-Tiranë (më tej: AIHT, Fondi: Filozofi, Ekonomi, Etnografi, Kultura-Arti, dos. G-I-24, Nr. 1782, f. 9;Emin Riza, Qyteti dhe banesa shqiptare e mesjetës së vonë shek. XV-mesi i shek. XIX, Akademia e Shkencave të RPS të Shqipërisë, Tiranë, 1991, f. 57; Kadri Halimi, Trajtime dhe studime etnologjike, Instituti Albanologjik-Prishtinë, Prishtinë, 2011, f. 90; Gjergj Frashëri, Teqeja e Halvetinjve (Berati), Fjalori Enciklopedik Shqiptar 3, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Kristal-Kh, Tiranë, 2009, f. 2682 ; Ferit Duka, Berati në kohë osmane shek. XVI-XVIII, Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë ; Instituti i Historisë, Toena, 2001, f. 194.

  10. Arkivi i Teqesë së Saraqhanes-Prizren, (më tej: ATSP) më 4. III. 2011; Vefa Qemal Karahoda, Një Histori e shkurtër e tetë teqeve dhe tarikateve 1455-2003, Prizren, f. 43; Haxhi Shejh Xhemali Shehu-Rufai, Teqeja e rendit dervish”SINANI”-Prizren, Buletini “HU” Nr.1, Prizren, 1980, f. 3; Arkivi i Teqesë së Shejh Litës-Gjakovë, (më tej: ATSHLGJ); më 30 gusht 2009; Shif Hilafetnamen e përbotshme të Shejh Halitit I; Arkivi i Teqesë së Shejh Bedrushit Mulliqit- Gjakovë, (më tej: ATSHBGJ), më 20 gusht 2009.

  11. Nazif Dokle, Rreth veprimtarisë patriotike të teqeve të Kuksit, E djathta shqiptare në mbrojtje të Shqipërisë Etnike (9), Kumtesë, portrete dhe vështrime shkencore nga Sesioni i IX shkencor i mbajtur më 11 nëntor 2010 në Kukës me temën “Luma dhe trevat e tjera shqiptare në luftë për çlirim dhe bashkim kombëtar 1878 - 1990, Prizren - Kukës, 2010, f. 176.

  12. Nazif Dokle, Teqeja e At Aliut Fshat-Kuk, Tiranë, 2009, f. 112.

  13. Këto të dhëna janë ruajtur në kujtimet e Teqesë në vitet ‘30 nga pleqtë Ismail Osmani 120 vjeçar nga Puka dhe Selim Zeqa me mbi 100 vjeçar nga fshati Fleti (Pukë); Nazif Dokle, Rreth veprimtarisë patriotike të teqeve të Kukësit, E djathta shqiptare në mbrojtje të Shqipërisë Etnike (9), Kumtesë, portrete dhe vështrime shkencore nga Sesioni i IX shkencor i mbajtur më 11 nëntor 2010 në Kukës me temën “Luma dhe trevat e tjera shqiptare në luftë për çlirim dhe bashkim kombëtar 1878- 1990, Prizren-Kukës, 2010, f. 176.

  14. Po aty.

  15. AIHT, Fondi: Dokumente të zgjedhura të periudhës 1864-1913 burime të ndryshme, viti: 1878, dos. A-IV-31. f. 12. Raporti i konsullit anglez në Shkodër Kirby Green dërguar ministrit të Jashtëm Markezit Salisury më 11 nëntor 1878.

  16. Rexhep Selimi, Në Grykën e Gërdelicës u bë një luftë heroike për ruajtjen e tokave shqiptare, Zëri i Kosovës, e enjte, 24 shtator 1998, f. 14.

  17. Po aty.

  18. Në epitaf mbi varrin e tij shkruhet në osmanishten e vjetër: Nuk ka zot, përveç Allahut, Muhamedi është i Dërguari i Allahut. U shpërngul kësaj bote kaluese. Në botën e përhershme (në boten amshueshme) Haxhi Shejh Maksut Efendiu, djali i Shejh Omer Efendiut. Për shpirtrat e tyre El-Fatiha. Në mes shkruan viti 1230/1815. Varrin e Shejh Maksutit II e punoi Shejh Alisahiti, po atë vit që kishte vdekur por nuk dihet

  19. kush e shkroi epitafin dhe kush e skaliti varrin. Tyrbja e Preshevës është nën mbrojtjen e Entit për Mbrojtjen e Monumenteve Kulturore Historike.

  20. K. Buchberger, ”Vjetët e mija në Shqipëri”, Studime historike, nr. 4, Tiranë, 1972, f. 145.

  21. Historia e Popullit Shqiptar II, Akademia e Shkencave e Shqipërisë; Instituti i Historisë, Tiranë, 2002, f. 512.

  22. Gazeta Liria, e premte, 27 nëntor 1992, f. 3; Shejh Muhamer Pazari, Rruga e Azizave të Tiranës, Tiranë, 2007, f. 41;Ibrahim Rr. Gashi, Xhemal Pazari atdhetar i shquar tiranas, Instituti i Integrimit të Kulturës Shqiptare (IIKSH), Tiranë, 2009, f. 68.

  23. Këtë veprim të guximshëm të Shejh Ahmed Pazarit dhe shokëve të tij, gazeta Gazeta Shqiptare që botohej në Bari të Italisë e përmblidhte me këto fjalë: ”Kur sulmonte e jepte flake vendi, fuqia e tmerrshme serbe iu afrua Tiranes, Shejh Ahmedi bashkë me shokët që pat bekuar dhe ngrehur flamurin kombëtar në qytetin e tij Tiranë. Në atë dhe i komunikoi komandantit të ushtrisë sulmuese se vendi i tij është Shqipnija...”

  24. Arkivi i Teqesë Shejh Ali Pazarit në Tiranë; Sinan Tafaj, Në kuadrin 75-vjetorit të Pavarësisë, atdhetarit që ngriti flamurin në Tiranë, f. 4.

  25. Gazeta Liria …, f. 3.

  26. Gazeta Besa, “Kronika e vendit”, e mërkurë, 9 shtatuer, 1931, f. 4.

  27. Sheh Muahmer Pazari, Rruga Historike …,35.

  28. Sheh Muhamer Pazari, Rilindja e besimit Halvetian, Tiranë, 2006, f. 59.

  29. Arkivi Qendror Shtetëror (më tej: AQSH) F. 149, V. 1933, D. VI-458, fl. 10; Delegatet në Kongres. Berat 20. VI. 1930.; Gazeta Vullneti i Arbërisë, Tiranë, Nr. 13, e mërkure, 25 qershor 1930, f. 4.

  30. AQSH, Fondi i kryeministrisë, Nr. 149, D.VI-636, viti 1937, fl. 4.

  31. Statuti i Kongresit të Shehelrëve, Tiranë, Shtypshkronja “Elbasani”, 1921.

  32. AQSH, F. 482, V. 1942, D. 18, fl. 1; Lista që përmban emrat e fetarëve në tokat e çliruara të Shqipërisë. Tiranë. Më data 21. X. 1942; Lista që përmban emrat e shehlerëve halveti në tokat e çliruar të Shqipërisë: 1. Shejh Hasani, Prizren, 2. Shejh Rexhep, Prizren, 3. Shejh Ferati, Prizren, 4. Shejh Hyseni, Prizren, 5. Shejh Ramadan, Gjakovë, 6. Shejh Ahmet, Gjakovë, 7. Shejh Halit, Gjakovë, 8. Shejh Osmani, Gjakovë, 9. Shejh Halit, Rahovec, 10. Shejh Myhedini, Rahovec, 11. Shejh Tahiri Pejë, 12. Shejh Jakup Gjakovë, 13. Shejh Rexhep Marina Gjakovë, 14. Shejh Ismaili,

  33. Kërçovë, 15. Shejh Ismaili, Gostivar.

  34. Gazeta Rilindja, datë 23.01.1946, Prishtinë, f. 2.

  35. Mehmet Rukiqi, Me rastin e 60-vjetorit të rënies së Rifat Berishës në altarin e lirisë, f. 5.

  36. Po aty.

  37. Noel Malcolm, Kosova një histori e shkurtër, Koha dhe shtëpia e Librit, Prishtinë, Tiranë 2001, f. 334.

  38. Të gjitha këto vite janë të rëndësishme për popullin shqiptar të Kosovës. Për tri vitet e para nuk do të ndalem në detale, por dua të ndalem në vitin e fundit ku është bërë tek ne shqiptarët pajtimi i gjaqeve. Ka shkuar nëpër vende të ndryshme, si: në Has, në Rekë, në Deçan e vende të ndryshme. Por rëndësia më e madhe e tij ka qenë pajtimi i gjaqeve me Shejh Nexhatin në Rogovë të Hasit më datë 14 maj 1998. Këtu ka pasur disa familje të vrara. Për më shumë jam dëshmitar edhe vetë (G.K.).

  39. Për jetën dhe veprimtarinë e Baba Shejh Mihedini jep sqarime djali i tij Ylvi Shehu - zëdhënës i tyrbes, njëherit kryesues për informim pranë kësaj teqeje. Intervistë, shtator 2010.

  40. Shih: Zapisnik sa zajedanja Vakufskog sabora u Sarajevu odrzanog 16 novembra 1952 godina u saborskoj sali Vakufske direkcije u Sarjavu (Shih: Proqesverbalin e mbledhjes të Këshullit Vakfit Sarajev të mbajtur më 16 nëntor 1952, në sallën e tubimeve të drejtorisë së Vakfit në Sarajev), “Glasnik VIS-a”, (1962), nr. 8-10, f. 323.

  41. Shih: Izvestaj o radu Vrhavnog isamskog u Sarajevu (Shih: Raportin e punës të Këshillit Suprem Islam Sarajev), “Glasni VIS-a”, (1962), nr. 4 - 5, f. 187.

  42. Menduh Bamja, Pozita Kushtetuese-Juridike dhe Faktike e Bashkësive Fetare në ish- Jugosllavi me vështrim të posaçëm të Bashkësisë Islame, Shoqata Kulturorë “Kur’ani”-Kosovë, Prizren, 2009, f. 378.

  43. Deklaratë e Shejh Xhaferit Shehut - Junik më 11. VI. 2011.

  44. Arkivi Teqeja e Madhe Amë e Tarikatit Aliee - Halveti në Junik më 11. VI. 2011; Nga mbledhja e përbashkët e BRDIA në RSFJ dhe Shoqatës së Meshajihve për RSS KSAK, Buletini “HU”, Bashkësia e Radhëve të Dervishëve Alijje, Prizren, 1988-89, f. 11; Fjalimi i Shejh-Ul Meshajihit, Haxhi Shejh Xhemali Shehu, me rastin e dhjetëvjetorit të themelimit të BRDIA në RSFJ dhe me rastin e themelimit të shoqatës Meshajihëve (Shehlerëve) të RS të Serbisë - KSA të Kosovës, Revista Dervishi, Prizren, korrik 1987, f. 11.

  45. Neni 3 i Statutit të Bashkësisë së Radhëve të Dervishëve Islamë Aliee, 12. IX. 1974.

  46. Biblioteka e Teqesë së Shejh Hakiut në Gjakovë.

  47. Fjalimi i zotëri Shejh Xhafer Shehut-halveti, me rastin e zgjedhjes së tij si kryetar i

  48. shoqatës së Meshejihëve (Shehlerëve) për Republikën e Socialiste të Serbisë dhe

  49. Krahinën Socialiste autonome të Kosovës, Revista Dervishi, Prizren, korrik 1987, f. 17.

  50. Shejh Mehmed Ali Isniçi - nakshibendi, Themelimi i Shoqatës së Meshajihëve (Shehlerëve) për RSS-KSAK, Revista Dervishi, Prizren, korrik 1987, f. 19.

  51. Arkivi Teqeja e Madhe Amë e Tarikatit Aliee-Halveti në Junik; Buletini, Bashkësisë vetëqeverisëse të interesit të sigurimit pensional invalidorë të Kosovës, Nr:3-4, viti 1987, Prishtinë.

Downloads

Published

2024-03-09

How to Cite

Dobruna, Alban. 2024. “The Halveti Rite and the National Albanian Movement”. Kosova, no. 40 (March). Prishtinë, Kosovë:176-95. https://doi.org/10.62609/ks.vi40.4106.

Issue

No. 40 (2015): Kosova

Section

Articles