Dëshmi të lashtësisë për Dardanët

Auteurs

  • Gjon Berisha
  • Nermin Basha

DOI :

https://doi.org/10.62609/ks.vi40.4095

Résumé

Artikulli e merr nxitjen nga përmendja e Dardanëve tek autorë të ndryshëm të lashtësisë. Si banorë të një krahine të pasur, që shtrihej nga Danubi deri në kufijtë veriorë të Maqedonisë, dardanët përbënin një nga fiset më të rëndësishme ilire. Trojet dardane kanë qenë gjithmonë lakmi e fqinjëve nga pasuritë e shumta të tokës e nëntokës, nga pozicioni gjeografik etj., duke i bërë ndër shekuj udhëkryq karvanësh dhe ushtrish. Autorë të antikitetit i paraqesin dardanët luftëtarë të zot që mbronin pareshtur tokën e vet. Ashtu si ardianët për det, kështu dardanët i përfaqësuan ilirët për tokë, si fuqi e madhe në zemër të Ballkanit. Të ndarë në shumë fise, ata u bashkuan në një shtet dhe mbret të vetëm, duke u bërë forcë e rëndësishme në një periudhë të caktuar të historisë. Nën sundimin e Romës, dardanët nuk u romanizuan, duke ruajtur individualitetin dhe etnosin e tyre, ndonëse ushtarakisht dhe ekonomikisht u detyruan të nënshtrohen.

Téléchargements

Les données relatives au téléchargement ne sont pas encore disponibles.

Références

  1. Tre libri di Appiano Alessandrino delle guerre che i Romani fecero nella Spagna, di quelle che fece Annibale in Italia, e di quelle che i Romani fecero nella Illiria, Venetia: A, Appresso Camillo Francheschini, 1575, 5.

  2. Rizzoli Larousse, Enciclopedia universale, vellimi VII, Milano 1968, 728

  3. Paul Kretschmer, Dituria gjuhësore indoevropiane, Tiranë 1923, 75

  4. Fanula Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba : Tribali, Autarijati, Dardanci, Skordisci i Mezi, entar a alkanolo ka ispiti anja (Series) ; knj1. Djela (Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine), knj. 30, Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1969, 102-103; Idem, Fiset e Ballkanit të mesëm në epokën perandorake. 1.Dardanët 2. Sistemi politik, marrëdhëniet shoqërore dhe ekonomike, Sarajevë 1969, material i përkthyer në gjuhën shqipe në: Arkivi i Institutit të Historisë [më tej: AIH], Tiranë, 69.

  5. Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba, 103; AIH, Tiranë , f. 3. Një mendim të tillë, shumë vite më parë, e ka shprehur edhe P.Kretschmer, Dituria gjuhësore indogjermane, 70. Sipas tij, edhe në anën perëndimore të Adriatikut, gjatë brigjeve lindore të Italisë, dolën dy fise ilire, japygët ose japudët. Këta lanë gjurmҫët e veta në Umbri, u ngulën sidomos në Apuli e Kalabri, emri i së cilës takon me atë të fisit ilir Galabrian.

  6. Eqrem Çabej, Studime gjuhësore, vëllimi IV (Nga historia e gjuhës shqipe. Emri i Dardanisë dhe izoglosat shqiptaro-kelte), Prishtinë, 1977, 386

  7. . Plini Secundi, “Naturalis Historiae”, li ri XXXIII, kreu 13, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë, Tiranë 1965.

  8. T. Li ii, “A Ur e condita”, tomus quintus, li ri X V, Bassani MD LXXVIII, f. 183 (C. Curio proconsul Dardanos in Thracia domuit.)

  9. Stra onis, “Geographica”, li ri VII, kreu 5, pika 6, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë, Tiranë 1965, 155.

  10. Julius aesar, “De ello ci ili”, li er tertius, Milano 1938, 24 (...Praeterea magnum numerum ex Thessalia, Boetia, Achaia, Epiroque supplementi nomine in legiones distribuerat... Huc Dardanos, Bessos partim mercennarios, partim imperio aut gratia comparatos, item Macedones, Thesalos ac reliquarum gentium et civitatum adiecerat atque eum, quem supra demonstravimus, numerum expleverat.)

  11. Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba – Fiset e Ballkanit të mesëm në epokën perandorake, AIH, 47.

  12. Historia e Popullit Shqiptar, I, Tiranë 2002, 143. Në Dardani jetonin një varg fisesh, por, nga burimet e shkruara, mbetën të njohur vetëm fisi i dardanëve, galabrëve, daunëve dhe thunatëve. Rreth shekullit VI-IV para e.s., fisi i dardanëve mori rolin drejtues mbi bashkësinë fisnore, duke i dhënë më pas edhe emrin gjithë mbretërisë. Po në këtë material, f. 144, lidhur me emrin e Dardanisë dhe të fisit dardan, jepet ky shpjegim: etimologjia e emrit dardan, përkatësisht e Dardanisë, lidhet me glosën indoevropiane dardh-a, shqip: dardha, dhe do të thotë vendi i dardhave.

  13. Edhe qytetet antike dardane e përcjellin zhvillimin fonetik të shqipes, si Naissus-Nish, Scupi-Shkup, apo emrat, apo emrat e maleve dhe të lumenjve në Dardani, si Scardus mons-mali Sharr, Drinus-Drini.

  14. Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba, - Fiset e Ballkanit të mesëm në epokën perandorake, AIH, 3. Po kjo autore, për përhapjen edhe lashtësinë e dardanëve, shkruan se në pjesën veriore të Azisë së Vogël, në Troade, kanë jetuar në kohën e Homerit dhe më vonë, dardanë. Heroi eponim i tyre Dardanos është kënduar në epos si themeluesi i shtëpisë sunduese të Trojës. Në bregun jugor të Helespontit, midis Ilionit dhe Abidit, gjindej qyteti Dardanos dhe, sipas traditës, në kohë të vjetër ka ekzistuar edhe qyteti Dardania, i cili më vonë u zhduk. Krahina ku gjendeshin këto qytet quhej Dardani dhe, në bazë të saj, më vonë, ngushticat e morën emrin Dardanele.

  15. Teodor Mommsen, Storia di Roma antica, volume secondo, libro 4, capitolo V, Roma- Torino 1908, 144.

  16. Poly ii, “Historiae”, li ri IV, kreu 66, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë, Tiranë 1965, 55.

  17. M. Tulli Ciceronis, “Oratio pro Sestio”, kreu XLIII (...Thracibus ac Dardanis primum pacem maxima pecunia vendidisse…; cogere pecunias maximas a Dyrrachinis).

  18. M. Juniani Justini, “Epitoma Historiarum Philippicarum Pompei Trogi”, li er XXIV, kreu 4: (Solus rex Macedoniae Ptolemeus adventum Gallorum intrepitus audivit... Dardanorum quoque legationem XX milia armatorum in auxilium offerentem sprevit, addita insuper contumelia, actum de Macedonia dicens, si, cum totum Orientem soli domuerint, nunc in vindictam finium Dardanis egeant; milites se habere filios eorum, qui sub Alexandro rege stipendia toto urbe terrarum victores fecerint. Quae ubi Dardano regi nuntiata sunt, inclitum illud Macedoniae regnum brevi immaturi iuvenis temeritate casurum dixit).

  19. Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba - Fiset e Ballkanit të mesëm në epokën perandorake, AIH, 1.

  20. Diodori, “Excerpta Hoeschel”, 495 - 497, Ilirët dhe Iiria në autorët antikë, Tiranë 1965, 146.

  21. T. Livii, “Ab urbe condita”, li ri XXVII, kreu 32 (Dividenti praedam captivosque - fuere autem quattuor milia hominum, pecorisque omnis generis ad viginti milia - nuntius ex Macedonia venit Aeropum quendam corrupto arcis praesidiique praefecto Lychnidum cepisse; tenere et Dassaretiorum quosdam vicos et dardanos etiam concire)

  22. T. Livii, “Ab Urbe condita”, libri XXXI, kreu 28 (...pricipes accolae Macedonum in castra Romana veniunt, Pleuratus Scerdilaedi filius et Amynander Athamanum rex et Dardanis Bato Longari filius.)

  23. T. Li ii, “A Ur e condita”, li ri XXXI, kreu 33 (Ipse terrestres copias comparabat, magna se duo auxilia Romanis detraxisse credens, ex una parte Aetolos, ex altera parte Dardanos, faucibus ad Pelagoniam a filio Perseo interclusis.)

  24. Karl Patch, Ilirët, Tiranë 1923, 41

  25. T. Li ii, “A Ur e condita”, li ri XXXI, kreu 43 (Per eos dies et Athenagoras, regius praefectus, Dardanos recipientes se in fines adeptus, postremum agmen primo turbavit; dein, postquam Dardani conversis signis direxere aciem, aequa pugna iusto proelio erat. Ubi rursus procedere Dardani coepissent, equite et levi armatura regii nullum tale auxilii genus habentes Dardanos oneratosque immobilibus armis

  26. vexabant; et loca ipsa adiuvabant. Occisi perpauci sunt, plures vulnerati, captus nemo, quia non excedunt temere ordinibus suis, sed confertim et pugnant et cedunt).

  27. Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba - Fiset e Ballkanit të mesëm në epokën perandorake, AIH, 31.

  28. T. Li ii, “A Ur e condita”, li ri XL, kreu 57 (Dardanorum gentem delere propositum erat inque eorum agro sedes dare Bastarnis. Duplex inde erat commodum futurum, si et Dardani, gens semper infestissima Macedoniae, temporibusque iniquis regum imminens, tolleretur; et Bastarnae, relictis in Dardania conjugibus liberisque, ad populandum Italiam possent mitti. “Per Scordicos iter daturos; nec enim aut lingua

  29. aut moribus aequales abhorrere; et ipsos adjuncturos se, quum ad praedam opulentissimae gentis ire vidissent.” Inde in omnem eventum consilia accommodabantur. Sive caesi ab Romanis forent Bastarnae, Dardanos tamen sublatos, praedamque ex reliquiis Bastarnarum , et possessionem liberam Dardaniae, solatio fore: sive prospere gessissent, Romanis aversis in Bastarnarum bellum, recuperaturum se in Graecia, quae amisisset. Haec Philipi consilia fuerant).

  30. T. Livii, “Ab Urbe condita”, libri XLI, kreu 19 (Dardani cum Bastarnas non modo non excedere finibus suis, quod speraverant, sed graviores fieri in dies cernerent, subnixos Thracum accolarum et Scordiscorum auxiliis, audendum aliquid vel temere rati, omnes undique armati oppidum, quod proximum castris Bastarnarum erat, conveniunt. Hiems erat, et id anni tempus elegerat, ut Thraces Scordiscique in fines

  31. suos abirent. Quod ubi ita factum, et solos jam esse Bastarnas audierunt, bifariam dividunt copias: pars, ut recto itinere ad lacessendum ex aperto iret; pars, devio saltu circumducta, ab tergo aggrederetur. Ceterum, priusquam circumire castra hostium possent, pugnatum est; victique Dardani compelluntur in urbem, quae fere duodecim ab castris Bastarnarum aberat.Victores confestim circumsidunt urbem, haud

  32. dubie postero die aut metu dedituris se hostibus, aut vi expugnaturi. Interim, Dardanorum altera manus, quae circumducta erat, ignara cladis suorum, castra Bastarnarum sine presidio relicta, nullo negotio cepit. Bastarnae, omni et commeatu et apparatu bellico, qui in castris fuerat, exuti, quum eius reparandi facultas ex hostili regione, et infesto tempore anni, nulla esset, patrias sedes repetere statuerunt).

  33. Neritan Ceka, Udhëtim në kështjellat ilire, Tiranë 2006, 44

  34. Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba - Fiset e Ballkanit të mesëm në epokën perandorake, AIH, 1.

  35. Në eprën e tij “Geographica”, li ri VII, kreu 5, Stra oni shkruan: “ἐф’ ἑĸἁτερα δ’αύτῆς, ’ε τ ρ α Рoδό η, ὃ ορο ὑѱηλò ὄροϛ ητà τò Αἷ ο , ἐ ì δ θ τερα ρὸϛ ἄρ το τà Ἰλλυρ , ἣ τε τῶ Αύταρ ατῶ χῶρα α Δαρδα ή“- “Në të dy anët e saj janë, në kufi me Trakinë, Rodopi, mal shumë i lartë pas Hemit, dhe, nga ana tjetër, në veri, viset ilire, d.m.th.: vendi i autariatëve dhe ai i dardanëve”.

  36. Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba - Fiset e Ballkanit të mesëm në epokën perandorake, AIH, 69.

  37. Seit Mansaku, “Në dritën e të dhëna e të toponimisë së lashtë”, Studime filologjike 3- 4, Tiranë 1982,106.

  38. Procopius aesariensis, “De aedificiis”, li ri IV, kreu I (ἧ δέ τ ς ἐ Δαρδά ο ς ἐ αλα οῦ ολ ς , ἣ ερ Οὐλ ᾱ α ᾠ ό αστο - ka pasur në Dardani , që prej kohëve të lashta, një qytet që quhej Ulpiana).

  39. Treccani, “ oce Dardano”, Enciclopedia italiana di scienze, lettere ed arti, volume XII, Milano 1931, 379.

  40. Ibid.

  41. Historia e Popullit Shqiptar, I, 149.

  42. Ibid., 148.

  43. Poly ii, “Historiae”, li ri V, kreu 97, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë, 58.

  44. T. Li ii, “A Ur e condita”, libri XXVI, kreu 25 (Vastatis proximis Illyrici, in Pelagoniam eadem celeritate vertit iter; inde Dardanorum urbem Sintiam, in Macedoniam transitum Dardanis facturam, cepit).

  45. Çabej, Studime gjuhësore IV (Nga historia e gjuhës shqipe), Prishtinë 1977, 389. Po këtu, Ça ej përmend edhe konstatimin e A. Baldaҫit, që kjo tre ë është shumë e pasur me pemët e egra Pirus amygdaliformis. Mis Edith Durham, e cila ka udhëtuar për shumë vjet nëpër Shqipërinë e Veriut, tërheq vëmendjen mbi faktin që, emrat e vendeve me burim nga emra bimësh, janë shumë të shpeshta në trevën shqiptare. Në Shqipëri, Dardhë, si emër visesh, është shumë i shpeshtë dhe i përhapur në të gjitha anët e vendit.

  46. Ibid., 390.

  47. Julius aesar, “De ello Gallico”, li ri V, kreu I (Ipse conventibus Galliae citerioris peractis in Illyricum proficiscitur, quod a Pirustis finitimam partem provinciae incursionibus vastari audiebat. - Vetë Cezari, si përfundoi kuvendet në Galinë e këtej Alpeve, niset për Ilirik, ngaqë ishte njoftuar se Pirustët plaҫkitnin me ҫetime pjesën e poshtme të provincës së afrëme me ta.)

  48. Hasan Ceka, Në kërkim të historisë ilire, Tiranë 1998, 192.

  49. Historia e Popullit Shqiptar, I, 166.

  50. Noel Malcolm, Kosova: një histori e shkurtër, Tiranë 2001, 5.

Téléchargements

Publiée

2024-03-09

Comment citer

Berisha, Gjon, et Nermin Basha. 2024. « Dëshmi Të lashtësisë për Dardanët ». Kosova, nᵒ 40 (mars). Prishtinë, Kosovë:8-23. https://doi.org/10.62609/ks.vi40.4095.

Numéro

No 40 (2015): Kosova

Rubrique

Artikuj