Pjesëmarrja e kosovarëve ne lëvizjen nacionalçlirimtare në kampet e përqëndrimt në Shqiperi dhe ne Itali

Autorët

  • Mihaillo Stanishiq
  • Branko Gjukiq

DOI:

https://doi.org/10.62609/ks.vi2.5078

Abstract

Jo më parë se gjatë disa vjetëve të fundit, historiografia jonë dhe ajo e vendeve të jashtme i kushtuan një kujdes më të madh përpunimit shkencor të ngjarjeve gjatë Luftës së dytë botërore në kampet e përqëndrimit anemanë Europës. Kampet e përqëndrimit, në të cilat ishin internuar kosovarët, janë posaçërisht interesante — si pëmga lokacioni i tyre, ashtu dhe për shkak të kushteve specifike të luftës të cilën e zhvillonin pjesëtarët e LNÇ në to.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. .Gjer më tani nuk është publikuar asnjë punim historik i bazuar në shkencë, i cili i trajton këto kampe të përqëndrimit.

  2. Në udhëzimin e tij të 7 nëndorit të vitit 1941, Drazha Mihailloviq i i thekson këto veprimtari çetnike: lufta kundër partizanëve dhe kundër

  3. komunistëve, premtimi i represaljeve kxindër »amautëve«, muslimanëve dhe kroatëve (Arkivi i Institutit Ushtarako-Historik, V. K., K 12, F 2 nr.

  4. regj. 3/1).

  5. Qysh më 27 shkurt, në Romë u muar vendimi për organizimin e këtjrre operacioneve. Autorë të këtij vendimi ishin: shefi i Shtabit të Komandës

  6. Supreme Gjermane feldmarshali Kajtel, ministri gjerman i punëve te jashtme Ribentrop dhe shefi i Komandës Supreme Italiane Ugo K avalero.

  7. Tri dite më vonë, më 2 mars, përfaqësuesit e komandave ushtarake të Gjermanisë, Italisë dhe të ashtuquajturit Shtet të Pavar Kroat aprovuan

  8. në Opati planin e sulmit kundër njësiteve të Ushtrisë Nacionalçlirimtare partizane dhe vullnetare të Jugosllavisë. Atë ditë, në jug të Sërbisë dhe

  9. në tërë regjionin kufitar ndaj Kosovës filloi sulmi i trupave bullgare dhe atyre të N e d i q i t, si dhe të çetnikëve të Kosta Peqanci t , kundër aradhave partizane dhe territorit të çliruar në Jabllanicë dhe në Toplicë. Në luftimet e rënda që u zhvilluan, u vra më 7 mars edhe komunisti i Kosovës Zejnel Ajdini , hero i popullit të Jugosllavisë. Pas marrëveshjes në Opati, u organizua edhe një takim i përfaqësuesve të Italisë, Gjermanisë dhe «Shtetit të Pavar Kroat«, e pastaj — më 14 dhe 28 mars — u mbajt në Lublanë edhe Konferenca e tretë e përfaqësuesve të

  10. njëjtë, ku u aprovua plani i detalizuar i ofensivës (Hronologija. oslobodilaâke borbe naroda Jugoslavije 1941-1945, fq. 208 e 255, Instituti ushtarako-historik, Beograd, 1964).

  11. Komanda gjermane në Sërbi e shfrytëzonte policinë e Nediqit, e cila ishte organizuar mirë, sidomos policinë spéciale që ishte trashëguar nga Jugosllavia e vjetër. Ky aparat nuk ekzistonte në Kosovë, e kjo i mbrojti bukur shumë komunistët në këtë trevë. Pas arrestimeve masive dhe deprotimeve në kampe përqëndrimi, e pastaj pas një seleksionimi, Ministria e Punëve të Brendshme e Nediqit urdhëroi më 27 prill të vitit 1942 që të arrestohen përsëri dhe të deprotohen në kampe përqëndrimi të gjithë ata që ishin liruar prej kampeve (Arkivi i Institutit Ushtarako-Historik, fondi i N e d i qit , k. 27, regj. 1/7).

  12. Tezat e Boris Vukmi roviqi t nga muaji shkurt, Arkivâ i Entit të historisë së Kosovës, D 1088.

  13. Me urdhëresën e tij tepër rezervate nr. 172/42, si dhe me urdhëresën e mëvonshme të 27 qershorit të vitit 1942, Drazha Mihailloviqi jep autorizim për emërirnin e komandantëve të rretheve. Në lidhje me këtë urdhëresë, komandant të Korpusit çetnik të Kosovës e emëron komandantin e rrethit të Graçanicës (Prishtinës) dr Nikolla Radojkoviqin, duke theksuar se detyra e këtyre është caktuar me urdhëresa të posaçme. Qysh më 24 korrik 1942, Këshilli për organizmin e »Ushtrisë Jugosllave në atdhe« në Prizren i shkruan Drazha Mihailoviqi t për programin e tij, duke theksuar nevojën e »kryengritjes së tretë sërbe«. (Arkivi i Institutit ushtarako-politik, VK-P-18, K 12, f 2, nr. regj. 10/2.

  14. Në kampin e përqëndrimit në Pukë, përkundër numrit më të madh të »nacionalistëve« në fillim, organizata e Lëvizjes Nacionalçlirimtare tregoi

  15. shkathtësi të jashtëzakonshme dhe gatshmëri luftarake, duke arritur që t’i pengojë të gjitha kombinimet e pushtuesit dhe çetnikëve.

  16. Organizata e Lëvizjes Nacionalçlirimtare në kampin e përqëndrimit në Porto Romano mbante — me anë të antifashistëve të Shqipërisë kontakte me Lëvizjen Nacionalçlirimtare të Shqipërisë e cila forcohej gjithnjë më shumë në pikëpamje organizative dhe politikë.

  17. Në tetor të vitit 1943, të internuarit u deportuan nga Kieza Nuova në kampin e përqëndrimit në »Sajmishte«, prej nga u liruan, kurse një numër

  18. i madh sish u inkuadruan në radhët e Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Jugosllavisë.

  19. Një numër i të intemuarëve nga ky kamp, kryesisht femëra, gjatë verës u deportuan në kampin e përqëndrimit në Burrel. Prej të intemuarëve

  20. nga ky kamp dhe prej atyre që kishin dezertuar nga njësitet italiane u formua më 16 shtator në fshatin Izvor, afër Kërçovës, Batalioni i parë i Kosovë-Metohisë »Ramiz Sadiku«. (H r o n o lo g ija o s lo b o d ila è k e b o r b e n a ro d a J u - g o s la v ije 1941-1945, Instituti Ushtarako-Historik, Beograd, 1964).

  21. Sipas kujtimeve të dr V l l a d i m i r P o l e z h i n ë s , të internuarit në kampin Porto Romano mermin nga 150 gram bukë në ditë, kafe »cikoria

  22. «, çorbë groshe, një herë në javë nga 25 gram mish dhe dy herë në javë nga një copë djathë prej 25 gramësh. (»Kampo Porto Romano* — dr V l l a d i m i r P o l e z h i n a : O tp o r u é ic am a libri II, Enti Ushtarako-Botues, Beograd, 1969.

  23. Dr P o l e z h i n a thekson gjithashtu se para çdo ngrënjeje të internuarit rreshtoheshin, numëroheshin dhe detyroheshin të bënin përshëndetje fashiste. Përshëndetja e këtillë ishte paraparë edhe me rastin e ngritjes dhe zbritjes së flamurit fashist.

  24. Në malin Dajti, në afërsi të Tiranës, prej këtyre të intemuarëve dhe të burgosurëve të burgut të Tiranës u formua më 20 shtator të vitit 1943 Batalioni i Dytë Partizan i Kosovë-Metohisë (Batalioni i Dytë Kosovar »Boro Vukmiroviq«. (Hronologija oslobodilaôke borbe naroda J u g o sla v ije 1941-1945, botim i Instituât Ushtarako-Historik, Beograd 1964).

  25. Arkivi i Institutit Ushtarako-Historik VK P-30, k 12, f 2 për vitin 1942.

  26. Instituti Ushtarako-Historik, fondi i N e d i q i t , k 1, nr. regj. 16/2.

  27. Vetëm në provincën Umbria, më 29 shtator të vitit 1943, u formua — me iniciativën e jugosllavëve të ikur nga burgjet Poleto dhe Idolfiorita, një aradhë partizane, e cila më vonë i shërbeu Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Italisë si bërthamë për formimin e Brigadës «Antonio Gramshi*. Ajo përfshinte në kuadrin e vet pesë batalione, tri prej të cilave ishin formuar prej jugosllavëve të burgosur dhe të internuar. Ndër batalionet dhe aradhat e tjera vepronte në Italinë Qendrore edhe Batalioni «Stalingrad® i Brigadës së Pestë të Garibaldit, i cili ishte i përbërë ekskluzivisht nga të internuarit kosovarë.

  28. Bërthamën e SKOJ-it e përbënin: sekretari Mihaillo Stanishiq dhe sekretarët e aktiveve Zharko Krivokapiq (më vonë vëllai i tij Vojo), Simo Jockiq , Momçillo Gjukiq , Andra Krstiq , Ranko Rajevi q dhe Jakov Axhiq .

  29. Antonio Vinçenco Gjigante lindi në Brindizi më 5 shkurt të vitit 1901. Ishte aktivist i Rinisë Socialiste prej vitit 1917, kurse anëtar i Partisë Komuniste të Italisë prej vitit 1921. Ka marrë pjesë aktive në punën e sindikatave, sidomos si sekretar i Federates së Ndërtimtarëve. Prej vitit

  30. gjer më vitin 1927 qëndroi në Moskë, në Universitetin e Leningradit, kurse prej vitit 1927 në Paris, si funksionar i Partisë Komuniste të Italisë. Gjatë vitit 1933 u arrestua kur ishte duke kryer një detyrë të Partisë në Milano dhe gjyqi special e dënoi me 20 vjetë burg. Pas pesë vjetëve iu fal dënimi dhe u deportua në ujdhesën Ustika. Më vonë u transferua në burgun Reniqi, prej nga iku dhe — si funksionar i Partisë — veproi në Venedik dhe në Trieshtë. Pas denoncimit të një provokatori, u arrestua në Trieshtë më 15 shkurt të vitit 1944, kurse në burg i përballoi heroikisht të gjitha torturât. U vra nën rrethana të panjohura në Trieshtë në nëndor të vitit 1944. Këto të dhëna janë prezentuar në bazë të veprës Enciklopedija antifaêizma i otpora (»Enciclopedia dell, antifascisma e della resistenza») në dorëshkrim.

  31. Për veprimin fraksionist të Vicko Jel laskës është folur në ra-n Portm per punen organizative në Kongresin V të PKJ. (Kongresi V i PKJ Beograd,

  32. , faqe 126.

  33. Në redaksi ishin: M i h a i l l o St ani shiq (redaktor përgjegjës), S l l o b o d a n G j i n o v i q (redaktor teknik), Br anko Gjukiq (redaktor

  34. për kulturë e shkencë), Simo J o ckiq( redaktor i rubrikës së medicinës). Më vonë, në dhjetor të vitit 1942, detyrën e redaktorit përgjegjës e mon Vukadin Nenad, apsolvent i Fakultetit të Ndërtimtarisë dhe komunist i njohur nga Spliti. Redaksia u forcua edhe me disa shokë të tjerë.

  35. »Fosha« ishte shpellë me thepa, ku mbylleshin ata të intemuar, që nxireshin para gjyqit special ushtarak, pushkatoheshin ose dërgoheshin në

  36. burgje.

  37. Lista autentdke nga ajo kohë është ruajtur që Momçillo Gjukiqi, kryetar i Gjyqit III Komunal në Beograd, i cili ishte i ngarkuar për

  38. punë informative në kamp.

  39. Sipas disa të dhënave, këtu ishin intemuar para Luftës së dytë botërore antifashistët italianë.

  40. Në Poncë ishte intemuar edhe socialisti i spikatur italian P i e t r o N e n i, i cili ka luajtur roi të rëndësishëm në jetën e Italisë në periodën e

  41. pasluftës.

  42. T i t o Z a n i b o n i tentoi më vitin 1926 të bënte atentat kimdër Musolinit, por u zu. U dënua me vdekje, por nën presionin e opinionit publik

  43. ndërkombëtar ky dënim iu zëvendësua me burgim të përjetshëm. Kaloi afër 16 vjetë nëpër burgje të ndryshme e 10 vjetë në qeli. Në Poncë u deportua në mras të vitit 1942.

  44. Në ujdhesën Ponca të internuarit kishin të drejtë të blenin gazeta e revista italiane — »U1 giomale d’Italia», aMessaggero«, »Relazioni internazionali « etj.

  45. Zapdsi iz Ponce« — dr Niko Mart ino viq, Otpor u zicama, libri II, Enti Ushtarako-Botues, Beograd 1969.

  46. Në gusht të vitit 1943, përveç udhëheqësve të tjerë të Lëvizjes Nacionalçlirimtare në ujdhesë, si dhe grekëve dhe shqiptarëve, u arrestuan udhëheqësit nga Kosova Kërsto Fi l ipoviq dhe Çedo Mi joviq. Të lidhur, gati tërësisht të çveshur e të zbathur, u transportuan me një anije të

  47. vogël dhe iu dorëzuan gjyqit në Litori.

  48. Lista e të intemuarëve kosovarë, të cilët u deportuan prej kampit Ustika në kampin Reniqi, gjendet në Arkivin e Institutit Ushtarako-Historik,

  49. k. 1020, — 3, nr. regj. 35/6-1.

  50. Sipas kujtimeve të L l a z o B u k o v c i t , prej pjesëtarëve dhe simpatizuesve të Lëvizjes Nacionalçlirimtare në kampin e përqëndrimit u formua

  51. një grup, i cili kishte tri brigada. Komandant i grupit ishte S t o j a n Dr a s - ç e k, kurse komisar L l o j z e B u k o v a c. («U logoru Reniéic — L o j z e B u k o v a c , Otpor u iicama, libri II, Enti Ushtarako-Botuee, Beograd, 1969.

Downloads

Published

2024-07-27

How to Cite

Stanishiq, Mihaillo, and Branko Gjukiq. 2024. “Pjesëmarrja E kosovarëve Ne lëvizjen nacionalçlirimtare Në Kampet E përqëndrimt Në Shqiperi Dhe Ne Itali”. Kosova, no. 2 (July). Prishtinë, Kosovë:153-82. https://doi.org/10.62609/ks.vi2.5078.

Numër

No. 2 (1973): Kosova

Section

Artikuj