Once again about the etymology of the names Buzuku and Bdek

Edhe një herë për prejardhjen e emrave Buzuk-u dhe Bdek-u

Authors

  • David Luka

Abstract

In this essay/article, after introducing briefly the ideas expressed by various linguists on the matter in question, the author throws into discussion two issues: the origine of the patronymic Buzuku, as well as the origine of the name of Gjon’s father (Bdek), giving thus his contribution.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Vite më parë ne patëm shkruar për prejardhjen e këtyre dy emrave. Tani po i rikthehemi edhe një herë kësaj teme, po duke sjellë material të ri si edhe interpretime të reja për emrat përkatës.

  2. “M s a ” Gjo B z k t (1555), pjesa II, punuar nga E. Çabej, Tiranë, 1968, f. 387.

  3. J. Rrota, D. Gjon Buzuku, Shkodër, 1938. Për historinë e alfabetit shqyp, Shkodër 1936. Shkrimtarë shqiptarë I, 1941. Hulumtime dhe shenjime mbi Gjon Buzukun, në “Buletin për Shkencat Shoqërore”, Tiranë, nr. 3, 1956.

  4. P. Schirò - G. Petrotta, Il più antico testo di Lingua Albanese .... “Rivista indo-greco-italica” XVI, 1932.

  5. K. Ashta, Leksiku i plotë i veprës së Gjon Buzukut (1555), në “Buletini Shkencor”, Shkodër, 1964 v. (Shiko edhe Leksiku historik i gjuhës shqipe /Lek./ I, Shkodër, 1996).

  6. N. Ressuli, “M ssa ” G o a B z k . R p oduzione e trascrizione. Città del Vaticano, 1958.

  7. M. Camaj, “M ssa ” Gjo B z k . Co t t g st c a o st o a genesi. “Shêjzat”, Roma, 1960.

  8. E. Çabej, “M s a ” Gjo B z k t (1555) I, II Tiranë, 1968. Po i njëjti autor, Gjon Buzuku dhe gjuha e tij, në “Studime gjuhësore” (SGJ) VI, Prishtinë, 1977.

  9. E. Çabej, Gjon Buzuku dhe gjuha e tij, po aty, SGJ VI, f. 36.

  10. E. Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes (SE) II, Tiranë, 1976, f. 404 v.

  11. B. Demiraj, “Nj o s k t a gj to ” q t k k a , në “Hylli i dritës”, nr. 1, 2007, f. 30 v. Analiza e emrave të mësipërm gjendet në dorëshkrimin “Tesoro di Notizie su de’Macedoni” (1777). Kumtimi në fjalë fshihet në librin e tretë të “Thesarit”: “Nella Magnagrecia colonie degl’albani”. Në kreun e katërt të këtij libri, titulluar: “Catalogo delle siciliote famiglie albane” autori jep edhe një fjalës onomastik të familjeve arbëreshe që gjëllinin atëbotë në ngulimet e tyre në Sicili.

  12. Po aty, f. 32.

  13. E. Çabej SE II, po aty, f. 403. Khs. edhe T. Dizdari, Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe, Tiranë, 2005, f. 127.

  14. E. Çabej SE II 404.

  15. F. Bopp, Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen, Berlin, 1854.

  16. J. G. Hahn, Beiträge zu einer Grammatik der toskischen Dialektes, në Alb. Stud. II, Jena, 1854, f. 45.

  17. D. Camarda, Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese I, Livorno, 1864 (kap. X).

  18. A. Dozon, Manuel de la langue chkipe ou albanaise, Paris, 1879.

  19. G. Weigand, Albanische Grammatik im südgegischen Dialekt, Lepzig, 1913, f. 48.

  20. A. Kostallari, Mbi disa veçori të fjalës së përbërë në gjuhën shqipe, BUSHT SSHSH nr. 3, 1961.

  21. D. Luka, Studime gjuhësore (SGJ) I, Shkodër, 1999, f. 238.

  22. Khs. “… po s uku k t s ” S 106; “ j s t zago s (s ) uqet” S 204 (K. Ashta, Lek. II 300).

  23. Khs. “vlulare: me uluruem posi uku” 185 (K. Ashta Lek. III 281).

  24. D. Luka, SGJ I, po aty, f. 238 v.

  25. Regjistri i kadastrës dhe i konçesioneve për rrethin e Shkodrës 1416-1417, Tiranë, 1972 (shiko treguesin e emrave në f. 244 e 303).

  26. F. Cordignano e G. Valentini, Sagg o ’ g sto sto co ’ a a, Scutari, 1937-40, nr. 714.

  27. Defteri i regjistrimit të sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485, v. I Tiranë, 1974 (shiko treguesin e emrave përkat. në f. 446 e 470).

  28. R. Doçi, Rreth vendlindjes së Gjon Buzukut dhe prejardhjes së patronimeve të tipit Buza-Buzuku në siujdhesën ilire, në vëllimin “Meshari i Gjon Buzukut - monument i kulturës shqiptare” (1555-1995), Ulqin, 1995, f. 102.

  29. Po aty, f. 103.

  30. Süret-i defter-i sancak-i Arvanid (Sureti A), H. Inalcik, Ankara, 1954 (timari nr. 235).

  31. Shiko për këtë D. Luka SF 1, 1978, f. 95 e SF 4, 1993, f. 155-160.

  32. E. Çabej, SGJ II 243.

  33. Sureti A, timari nr. 291.

  34. Lakjet (321) = Laqeti (toponim në veriperëndim të qytetit të Krujës), nga fjala lak “kthesë, bërryl” (emërtuar sipas konfiguracionit të vendit), me prap. -et. Te toponimi qiellzorja e sotme q del në trajtën kj (D. Luka, SGJ VI 92).

  35. Lufta shqiptaro-turke në shek. XV (Burime osmane /BO/), Tiranë, 1968. Shiko te Luka SF 4, 1983, f. 164.

  36. SE II 356.

  37. SE II 243.

  38. R. Doçi, po aty, f. 110.

  39. Fjalor i gjuhës shqipe, Tiranë, 2006, f. 122.

  40. D. Luka, SGJ VI 89.

  41. Po aty, f. 141.

  42. Po aty, f. 172.

  43. H. Ceka, S. Anamali, Mbishkrime latine të pabotueme të Shqipnisë, BUSHT SSHSH 1, 1961, f. 104.

  44. D. Luka SGJ VI 35.

  45. Defter-i liva-i Ohri, cilt. II, Tap ka ast o ü ü ügü ü a ş , Ankara, fl. 178-190 (khs. Laç me mëhallat Mallvaç, Mallkuç dhe Mazhan).

  46. “M s a ” i Gjon Buzukut (1555), punuar nga E. Çabej, pjesa e dytë, Tiranë, 1968, f. 51.

  47. Po aty, f. 387.

  48. Te Meshari XVIII/3, f. 51 shkruhet Shenjti Benedit e jo Shenjti Benedikt, siç e shënon Ashta. Në radhitjen e fjalorit, Ashta do ta ndreqë këtë gabim, duke shkruar tani Shenjti Benedit, lutu për ne (K. Ashta, Leksiku historik i gjuhës shqipe I, Shkodër, 1996, f. 257).

  49. K. Ashta, Leksiku historik i gjuhës shqipe I, Shkodër, 1996, f. 127.

  50. Ded/ë, ~a “emër njeriu; mbiemër familjeje; emër fisi; emër fshati”. E. Çabej mendon se ky emër është i përhapur në “mbarë truallin gjuhësor të shqipes” (SE III 178) dhe se në anët e Shkodrës gjallon edhe në “emra fisesh, gjinish, lagjesh e vendesh” (SE III 178). Po sipas Çabejt: “Padyshim emër hipokoristik, përkëdhelës”. Për këtë ai mbështetet kryesisht te Busetti, te Nopça, te Roques e te Lambertzi me arsyetimin se Dedë, Dedosh, bashkë me Dodë Dokë janë format shqipe të emrit italian Domenico (lat. Dominicus). Mirëpo, M. Roques vë shenjën e barazimit ndërmjet emrit latin Dominicus dhe emrit të babait të Gjon Buzukut Bdek. Tani është e papranueshme që një lat. Dominicus të ketë dhënë në shqip dy emra të ndryshëm: Bdek e Dedë. Pikërisht për këtë mospërputhje E. Çabej shkruan: “Ai vë re se kisha katolike në Veri zëvendësonte emrat personalë të vendit me emra kishtarë, duke iu nënshtruar p.sh. Dedë edhe Dodë nga ana e priftit gjatë pagëzimit Sh. Domenikut si shenjt pajtuer i emrit. Në të tilla rasa kemi të bëjmë pra me interpretatio latina të një emri vendës. Kështu Dedë në thelb nuk është baras me Dominicus.” (SE III 179).

  51. Ky arsyetim i E. Çabejt mund të pranohet në qoftë se kemi të bëjmë me një emër personi çfarëdo, po në asnjë mënyrë me emrin e një shenjti të kalendarit katolik. Ky shenjt, gjithsesi duhet të ketë qenë klerik dhe si i tillë, që në fëmijëri, duhet të ketë ndryshuar emrin kur ka nisur rrugën e meshtarisë. Pra, ashtu siç kemi arsyetuar për emrin Bdek (nga lat. Benedictu/s/ e jo nga Dominicu/s/), ashtu duhet të veprojmë edhe me emrin Dedë, i cili detyrimisht duhet t’i përgjigjet një emri latin të kalendarit, duke qenë detyrimisht i të njëjtit shenjt, po tani i shqiptarizuar në përputhje me rregullat e fonetikës historike të shqipes. Afrimi i Dedë me Dominicu/s/, ngjan të ketë qenë thjesht rastësi, sepse në kalendarin katolik Shën Deda me Shën Dominicun janë vendosur të dy më 4 gusht (në kalendarët e vjetër kishtarë, para vitit 1944) dhe më 8 gusht (në kalendarët e rinj kishtarë, pas vitit 1990).

  52. Ne mendojmë se emri Dedë është vazhdim i emrit latin Tadeus, i shqiptarizuar gjatë kohëve edhe për arsyet që parashtron E. Çabej. Sepse vetëm me këtë mënyrë mund të emërtohej shenjti shqiptar me emrin Dedë.

  53. Një Tadeo “Thadeo ... ai që shëndoshi rejnë Abagarë” II II, V, 22 e gjejmë edhe te Bogdani. (Për hollësi të mëtejme, shiko D. Luka SGJ IX 120 v; aty edhe literatura përkatëse).

  54. K. Ashta, Lek. I, po aty, f. 257.

  55. Meshari XVIII/3, f. 51.

  56. K. Ashta, Lek. I, po aty, f. 127.

  57. Po aty, 257.

  58. J. Rrota, Monumenti mâ i vjetri i gjuhës shqype, D. Gjon Buzuku (1555), Shkodër, 1938, f. 9.

  59. Në evoluimin e Dominicu/s/ > Mengë mund të vendoset ky ekuacion: Domínic- > Dëmínik- > Dëmínëk- > Dmínk- > Mink. Shkaku i errësimit, e më pas edhe i reduktimit të plotë të zanoreve para e pas theksi, ka qenë veprimi i fuqishëm i theksit dinamik në gjuhën shqipe. Rënia e D-së (Dm- : M-) në ballë të fjalës ka ndodhur për shkak të vështirësisë së shqiptimit të tij, sepse në gjuhën shqipe nuk ka asnjë fjalë që nis me këtë grup. Në këtë situatë trajta parësore e emrit duhet të ketë qenë Mink-u e kjo e mbarë shqipes, e pasqyruar tani në emrat e fshatrave të defterit turk të vitit 1431 Minkul (Mink + ul) si dhe te mbiemri Minga me përdorim në Jug të vendit (Vlorë etj.) Nga një trajtë fillestare Mink-u shpjegohen të tjerat: Ming/ë/-a (me zbutjen e grupit nk në ng për shkak të përshtatjes së emrit me gjininë femërore); po për këtë shkak edhe tjetri Meng/ë/-a, po tani edhe me shqiptimin e i-së si e, tipar karakteristik i krahinave ku përdoret ky emër.

  60. Në ndihmë të këtij shpjegimi vijnë tani edhe trajtat ndërmjetëse të dokumenteve të rreshtuara më lart, veçanërisht të atyre sllave të vitit 1330, ku emri del në trajtën Dminko. (Për hollësi të mëtejme, shiko te D. Luka SGJ IX 129 v.)

  61. E. Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes II (A-B), Tiranë, 1976, f. 404 v.

  62. Vocabolario della lingua italiana, Nicola Zingarelli, dodicesima edizione, 1994, f. 212. Khs. edhe M. Cortelazzo, P. Zolli, Dizionario etimologico della lingua italiana 1 (A-C), Bologna, 1992, f. 131.

  63. G. Meyer, Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strassburg, 1891, f. 31.

  64. K. Ashta, Lek. I, po aty, f. 259.

  65. E. Çabej, SE I, Tiranë, 1976, f. 193.

  66. E. Çabej, Pjetër Budi dhe gjuha e tij, në rev. “Studime filologjike”, nr. 4, 1966, f. 144.

  67. D. Luka, Studime gjuhësore I (Kontribut për etimologjinë e gjuhës shqipe), Shkodër, 1999, f. 139 v.

  68. L. da Monte Giove, Dizionario Italiano-Albanese, dorëshkrim i vitit 1848 (Alcuni Nomi Proprii).

Downloads

Published

2015-06-10

How to Cite

Luka, D. (2015). Once again about the etymology of the names Buzuku and Bdek: Edhe një herë për prejardhjen e emrave Buzuk-u dhe Bdek-u. Filology Studies, 1(1-2), 83–96. Retrieved from https://www.albanica.al/studime_filologjike/article/view/3495