Achievements and perspective of the present Albanian language in phonetics
Abstract
During the middle of the 20th century, phonetic science was undergoing a period of intense development alongside the fields of physics, biology, psychology and informatics. The updated techniques in linguistics and the utilization of diverse apparatus led to the advancement of studies pertaining to conjunctions, as well as the physiology and acoustic of sounds. In the contemporary stage of phonetics, we observe the combination of scientific and theoretical language to reach practicality. Research in these fields is focused on there main areas: - physiology and conjunction; - acoustic and perception; - the synthesis of orations, its transmission and the identification of the speaker. Studies in the phonetics of the Albanian language are relatively new. In addition to the advancement of theoretical studies and phonetic research on dialect and standard versions, there have been efforts to apply experimental methods to investigate the physiological and acoustic characteristics of sounds. The acoustic aspect of sounds is yet to be fully explored. Studies in acoustics of the features of sounds, specifically phonemes, in the standard version of the Albanian language (e.g., length, timbre, intonation etc.), have yet to be conducted. This absence of studies is a consequence of the lack of requisite equipment in our institutions.Keywords:
Fonetika,, metoda bashkëkohore, shqipja e sotme,, arritje,, perspektiva.Downloads
References
-
Sipas tij, “Mendimi ynë është një masë amorfe dhe e paveçuar. Në të vërtetë mendimi është si një nebulozë ku asgjë nuk është e veçuar para se të dalë gjuha. Substanca tingullore nuk është as më fikse as më e veçantë... gjuhën mund ta paraqesim si një seri nënndarjesh të ngjitura pranë njëra-tjetrës, të nënvijëzuar njëherësh në rrafshin e pakufishëm të ideve konfuze (A) dhe në planin jo më pak të papërcaktuar të tingujve (B)... gjuha përpunon njësitë e veta duke u formuar midis dy masave amorfe... ky kombinim prodhon formë, jo substancë... dy rrafshe e lidhura përmes faktit gjuhësor janë konfuze dhe amorfe”. Shih, F. de Saussure, Cours de linguistique générale, Edition critique preparée par Tullio de Mauro, (Paris, 1967), 155-156.
-
Ibid., 37.
-
Shih, N. S. Troubetzkoy, Principes de phonologie, (Paris, 1976), 3.
-
Ibid., 11, 12.
-
Shih, R. Jakobson-i ka shkruar, se: Tezën themelore të fonologjisë mund ta përcaktojmë më mirë, duke cituar formulën klasike të F. De Saussure-it: “Fonemat janë para së gjithash njësi kundërvënëse, relative dhe negative”. Shih, R. Jakobson, Essais de linguistique generale, (Paris, 1973), 123.
-
Shih, M. Iviç, Drejtimet në linguistikë, (Prishtinë, 1977), 74.
-
Shih, F. De Saussure, vep. cit., 65.
-
Shih, A. Martine, Studies in functional syntax, (Munchen, 1975), 97.
-
Francezi P. J. Rousselot është i pari fonetikan eksperimental që përdor në studimet e tij fonetike kimografinë dhe palatogramin, duke paraqet gjurmën e nyjëtimit të gjuhës në qiellzën artificial të individit që shqipton tingujt.
-
Shih, A. Dodi, “Diftongjet e shqipes nga pikëpamja fonetike dhe fonologjike”, në Konferenca e pare e Studimeve Albanologjike, (Tiranë, 1965), 195.
-
Ibid., 197.
-
Përpjekja e parë për t’i studiuar fonologjikisht diftongjet e shqipes është bërë nga gjuhëtari çek V. Polak në dy artikuj të botuar në 1955 dhe 1960.
-
Shih, A. Bothorel, “Kontribut për studimin përshkrues të bashkëtingëlloreve anësore të shqipes”. Studime Filologjike, 2, (Tiranë, 1972), 69-79.
-
Shih, L. Boriçi, “Kontribut mbi aspektin akustik të zanoreve të shqipes e të disa zanoreve të frëngjishtes”. Studime Filologjike, 1, (Tiranë, 1977), 73-96.
-
Shih, J. Gjinari, A. Dodi, Fonetika dhe gramatika e gjuhës së sotme letrare shqipe, (Tiranë, 1983).
-
Shih, J. Trumper, G. M. G. Belluscio, “A First Acustic. Perceptual Study of the Vowed System of Frasnita, Ungra and Shën Vasili”, në Atti del Congresso Internazionale di “Studi sulla Lingua, la Storia e la Cultura degli albanesi d’Italia”, (1987).
-
Shih, G. M. G. Belluscio, “Le vocali toniche dello shqip”, në Atti del 10 Seminario Internazionale di Studi Albanesi, 7-8 giugno 1991.
-
Shih, B. Beci, Të folmet veriperëndimore të shqipes dhe sistemi fonetik i së folmes së Shkodrës, (Tiranë, 1995).
-
Shih, A. Dodi, “Kundërvëniet fonologjike të bashkëtingëlloreve të shqipes letrare mbi bazën e tipareve akustike”. Studime Filologjike, 1-4, (Tiranë, 1996), 75-82.
-
Shih, L. Romito, G. M. G. Belluscio, Studio elettropalatografico dell’opposizione fonematica (ll), (dd) nel dialetto di Catanzaro e /ł/, /ʎ/, /d/, /ð/ nella parlata albanesedi San Basile, (Associazione Italiana di Acustica, XXIV Convegno Nazionale, Trento, 12-14 giugno 1996).
-
Shih, A. Dodi, “Kundërvëniet e zanoreve të shqipes sipas tipareve të tyre akustike”. Studime Filologjike, 1-2, (Tiranë, 1998), 63-73.
-
Shih, R. Memushaj, Fonetikë e shqipes standarde, (Tiranë, 2009).
-
Shih, A. Hamiti, Fonetika dhe fonologjia e gjuhës standarde shqipe, (Shkup, 2020).
-
A. Bengu-Jubani, Fonetikë akustike. Analizë e sistemit fonologjik, (Tiranë, 2012).
-
Shih, S. Coretta, J. Riverin-Coutlée, E. Kapia, S. Nichols, Northen Tosk Albania, në “Journal of the International Phonetic Assocation”, (Cambridge University Press, 2021). Ky punim fitoi çmimin e parë ndërkombëtar të “Journal of International Phonetic Association”.
-
Shih, T. Plangarica, Aspekte të gjuhësisë së zbatuar 3, (Tiranë, 2021), 34.
-
Disa gjuhëtarë që kanë dhënë ndihmesë në këtë drejtim janë: G. Zipf, P. Guirand, B. Mandelbrot, G. Herdan, N. Trubeckoj etj.
-
Shih, F. Besho, “Një analizë matematike e formimit të fjalëve shqipe prej rrokjeve”, Buletin i UShT, Seria Shkencat natyrore, (Tiranë, 1969), 51-63.
-
Shih, A. Dodi, “Karakteristikat statistikore të sistemit të fonemave të shqipes”. Gjuha jonë, 1-4, (Tiranë, 1993), 80-89.
-
Ibid., 89.
-
Shih, A. Dodi, “Rreth problemeve të normës në lëmin e fonetikës së shqipes së sotme letrare”. Studime Filologjike, 2, (Tiranë, 1970), 63-76.
-
Shih, A. Dodi, vep. cit., 64.
-
Ibid., 72.
-
Shih, A. Dodi, “Rreth problemeve të drejtshqiptimit të gjuhës letrare shqipe”. Studime Filologjike, 4, (Tiranë, 1972), 101-131.
-
Shih, A. Dodi, “Rreth parimit themelor të drejtshkrimit të shqipes”, Gjuha jonë, 2, (Tiranë, 1983), 25-31.
-
Shih, A. Dodi, Fonetika dhe fonologjia e gjuhës shqipe, (AShSh, IGjL, Tiranë, 1983).
-
Shih, E. Çabej, “Mbi disa çështje të traditës së shkrimit dhe drejtshqiptimit”, në Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, (Tiranë, 1973), 257.
-
Shih, A. Jubani-Bengu, “Rreth zbatimit të parimit fonetik/fonologjik në drejtshkrimin e shqipes”, në Studime Albanologjike I, (Tiranë, 2014), 41-48.
-
Shih, V. Sinanaj, “Zgjidhjet me dyshkronjësha të vetëqëndrueshëm në alfabetin e shqipes”, në SCUPI vëll. 37, (Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e kulturore të shqiptarëve, Shkup, 2023), 48-61.
-
Në këtë gramatikë bëhet ndarja e zanoreve nga bashkëtingëlloret, duke dalluar 7 zanore dhe 29 bashkëtingëllore. Për më tepër, interes paraqet dhe klasifikimi nyjëtimor që autori u bën tingujve themelorë të shqipes.
-
Shih, J. Byron, Selection among Alternates in Language Standardization. The case of Albanian, (The Hague, Motion, 1976).
-
Shih, B. Beci, “Studimet fonetike në fushë të shqipes në kuadrin e gjuhësisë moderne”, në Studime për nder të Rexhep Ismajlit, (Prishtinë, 2012), 43-48.
-
Shih, A. Dodi, “Fonetika e zbatuar dhe fushat e saj”. Studime Filologjike, 3-4, (Tiranë, 2006), 159-172.
References
Sipas tij, “Mendimi ynë është një masë amorfe dhe e paveçuar. Në të vërtetë mendimi është si një nebulozë ku asgjë nuk është e veçuar para se të dalë gjuha. Substanca tingullore nuk është as më fikse as më e veçantë... gjuhën mund ta paraqesim si një seri nënndarjesh të ngjitura pranë njëra-tjetrës, të nënvijëzuar njëherësh në rrafshin e pakufishëm të ideve konfuze (A) dhe në planin jo më pak të papërcaktuar të tingujve (B)... gjuha përpunon njësitë e veta duke u formuar midis dy masave amorfe... ky kombinim prodhon formë, jo substancë... dy rrafshe e lidhura përmes faktit gjuhësor janë konfuze dhe amorfe”. Shih, F. de Saussure, Cours de linguistique générale, Edition critique preparée par Tullio de Mauro, (Paris, 1967), 155-156.
Ibid., 37.
Shih, N. S. Troubetzkoy, Principes de phonologie, (Paris, 1976), 3.
Ibid., 11, 12.
Shih, R. Jakobson-i ka shkruar, se: Tezën themelore të fonologjisë mund ta përcaktojmë më mirë, duke cituar formulën klasike të F. De Saussure-it: “Fonemat janë para së gjithash njësi kundërvënëse, relative dhe negative”. Shih, R. Jakobson, Essais de linguistique generale, (Paris, 1973), 123.
Shih, M. Iviç, Drejtimet në linguistikë, (Prishtinë, 1977), 74.
Shih, F. De Saussure, vep. cit., 65.
Shih, A. Martine, Studies in functional syntax, (Munchen, 1975), 97.
Francezi P. J. Rousselot është i pari fonetikan eksperimental që përdor në studimet e tij fonetike kimografinë dhe palatogramin, duke paraqet gjurmën e nyjëtimit të gjuhës në qiellzën artificial të individit që shqipton tingujt.
Shih, A. Dodi, “Diftongjet e shqipes nga pikëpamja fonetike dhe fonologjike”, në Konferenca e pare e Studimeve Albanologjike, (Tiranë, 1965), 195.
Ibid., 197.
Përpjekja e parë për t’i studiuar fonologjikisht diftongjet e shqipes është bërë nga gjuhëtari çek V. Polak në dy artikuj të botuar në 1955 dhe 1960.
Shih, A. Bothorel, “Kontribut për studimin përshkrues të bashkëtingëlloreve anësore të shqipes”. Studime Filologjike, 2, (Tiranë, 1972), 69-79.
Shih, L. Boriçi, “Kontribut mbi aspektin akustik të zanoreve të shqipes e të disa zanoreve të frëngjishtes”. Studime Filologjike, 1, (Tiranë, 1977), 73-96.
Shih, J. Gjinari, A. Dodi, Fonetika dhe gramatika e gjuhës së sotme letrare shqipe, (Tiranë, 1983).
Shih, J. Trumper, G. M. G. Belluscio, “A First Acustic. Perceptual Study of the Vowed System of Frasnita, Ungra and Shën Vasili”, në Atti del Congresso Internazionale di “Studi sulla Lingua, la Storia e la Cultura degli albanesi d’Italia”, (1987).
Shih, G. M. G. Belluscio, “Le vocali toniche dello shqip”, në Atti del 10 Seminario Internazionale di Studi Albanesi, 7-8 giugno 1991.
Shih, B. Beci, Të folmet veriperëndimore të shqipes dhe sistemi fonetik i së folmes së Shkodrës, (Tiranë, 1995).
Shih, A. Dodi, “Kundërvëniet fonologjike të bashkëtingëlloreve të shqipes letrare mbi bazën e tipareve akustike”. Studime Filologjike, 1-4, (Tiranë, 1996), 75-82.
Shih, L. Romito, G. M. G. Belluscio, Studio elettropalatografico dell’opposizione fonematica (ll), (dd) nel dialetto di Catanzaro e /ł/, /ʎ/, /d/, /ð/ nella parlata albanesedi San Basile, (Associazione Italiana di Acustica, XXIV Convegno Nazionale, Trento, 12-14 giugno 1996).
Shih, A. Dodi, “Kundërvëniet e zanoreve të shqipes sipas tipareve të tyre akustike”. Studime Filologjike, 1-2, (Tiranë, 1998), 63-73.
Shih, R. Memushaj, Fonetikë e shqipes standarde, (Tiranë, 2009).
Shih, A. Hamiti, Fonetika dhe fonologjia e gjuhës standarde shqipe, (Shkup, 2020).
A. Bengu-Jubani, Fonetikë akustike. Analizë e sistemit fonologjik, (Tiranë, 2012).
Shih, S. Coretta, J. Riverin-Coutlée, E. Kapia, S. Nichols, Northen Tosk Albania, në “Journal of the International Phonetic Assocation”, (Cambridge University Press, 2021). Ky punim fitoi çmimin e parë ndërkombëtar të “Journal of International Phonetic Association”.
Shih, T. Plangarica, Aspekte të gjuhësisë së zbatuar 3, (Tiranë, 2021), 34.
Disa gjuhëtarë që kanë dhënë ndihmesë në këtë drejtim janë: G. Zipf, P. Guirand, B. Mandelbrot, G. Herdan, N. Trubeckoj etj.
Shih, F. Besho, “Një analizë matematike e formimit të fjalëve shqipe prej rrokjeve”, Buletin i UShT, Seria Shkencat natyrore, (Tiranë, 1969), 51-63.
Shih, A. Dodi, “Karakteristikat statistikore të sistemit të fonemave të shqipes”. Gjuha jonë, 1-4, (Tiranë, 1993), 80-89.
Ibid., 89.
Shih, A. Dodi, “Rreth problemeve të normës në lëmin e fonetikës së shqipes së sotme letrare”. Studime Filologjike, 2, (Tiranë, 1970), 63-76.
Shih, A. Dodi, vep. cit., 64.
Ibid., 72.
Shih, A. Dodi, “Rreth problemeve të drejtshqiptimit të gjuhës letrare shqipe”. Studime Filologjike, 4, (Tiranë, 1972), 101-131.
Shih, A. Dodi, “Rreth parimit themelor të drejtshkrimit të shqipes”, Gjuha jonë, 2, (Tiranë, 1983), 25-31.
Shih, A. Dodi, Fonetika dhe fonologjia e gjuhës shqipe, (AShSh, IGjL, Tiranë, 1983).
Shih, E. Çabej, “Mbi disa çështje të traditës së shkrimit dhe drejtshqiptimit”, në Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, (Tiranë, 1973), 257.
Shih, A. Jubani-Bengu, “Rreth zbatimit të parimit fonetik/fonologjik në drejtshkrimin e shqipes”, në Studime Albanologjike I, (Tiranë, 2014), 41-48.
Shih, V. Sinanaj, “Zgjidhjet me dyshkronjësha të vetëqëndrueshëm në alfabetin e shqipes”, në SCUPI vëll. 37, (Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e kulturore të shqiptarëve, Shkup, 2023), 48-61.
Në këtë gramatikë bëhet ndarja e zanoreve nga bashkëtingëlloret, duke dalluar 7 zanore dhe 29 bashkëtingëllore. Për më tepër, interes paraqet dhe klasifikimi nyjëtimor që autori u bën tingujve themelorë të shqipes.
Shih, J. Byron, Selection among Alternates in Language Standardization. The case of Albanian, (The Hague, Motion, 1976).
Shih, B. Beci, “Studimet fonetike në fushë të shqipes në kuadrin e gjuhësisë moderne”, në Studime për nder të Rexhep Ismajlit, (Prishtinë, 2012), 43-48.
Shih, A. Dodi, “Fonetika e zbatuar dhe fushat e saj”. Studime Filologjike, 3-4, (Tiranë, 2006), 159-172.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2024 Akademia e Studimeve Albanologjike
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
Shqip
English
Français (France)
Italiano
