Gremina e Dashunis – Romani “Mozaik” i Mustafa Greblleshit

Laura Smaqi

Auteurs

Laura Smaqi

Résumé

Rreth 70 vjet pas botimit të parë e të vetëm në Shqipëri, “Gremina e dashunis” e Mustafa Greblleshit mbetet roman i panjohur për lexuesin e sotëm dhe i pa trajtuar në studimet tona. Ndoshta fati i autorit përcaktoi dhe atë të veprës, si dhe faktin që romani u botua e ribotua disa herë në Prishtinë por asnjëherë në Tiranë.

Téléchargements

Les données relatives au téléchargement ne sont pas encore disponibles.

Références

M. Greblleshi, Gremina e dashunis, Ismail Mal’Osmani Botonjës, Tiranë, 1944.
Popullariteti i romanit në periudhën që u botua dëshmohet ndër të tjera edhe me përhapjen e gjerë të emrave të personazheve kryesore të tij Memlit e Margeritës në brezin e fëmijëve të lindur në atë hapësirë kohore. I njejti fenomen ka ndodhur dhe në Kosovë gjatë botimeve dhe ribotimeve të romanit.
Po aty, f. 83.
Po aty, f. 46.
Po aty, f. 47.
Po aty, f. 77. 7 “– A e ke pa ndonji herë ti, Memli, luginën ku u rrokullis Luli i gjorë? – Po Margeritë. Kur isha në katund, kemi qëndrue mjaft kohë buzë asaj gremine bashkë s ok fatk q…M as s s s , a fja a p kj â t t , a t kandshme. Unë shfaqa mendimin tim tue theksue admirimin për nji vdekje të pandiesgme, të pakuptueshme. Fjala vjen të ngrysesh dhe të mos zgjohesh mâ në mëngjes, por pa ndie dhimbje. Ndërsa shoku kundërshtoi dhe refuzoi me kambëngulje tue ngulmue se mortja mâ e ambël ishte gremisja ’at g . G t p t – thonte ai – që neve na duket sikur e coptojnë trupin, e perkëdhelin ambël ndonse e përgjakin; mandej njeriu andrron si nëpër flatrat e nji lumnije të pashijueme kurrë dhe të nji bote tjetër të panjoftun, deri sa i mbyll syt përgjithmonë, për të mos i hapë kurrë më në botën tone, në këtë botë mashtrimesh”, f. 137.
Po, aty, f. 17.
Po aty, f. 18.
Po aty, f. 31.
Po aty, f. 2.
“Romani është shkruar në formë ditari dhe autori është marrë më shumë me ekspozimin e mendimeve të tij filozofike se sa me përshkrimin e ngjarjeve. Ngjarjet k t ja p a t yt j p t p t’ s kas a sy t meditacioneve filozofike të heroit.” N. Jorgaqi, Ro a “Ps ?! f t t a t Sterjo Spasses, Buletini i U.SH.T, 1958, nr. 4, f. 138. “Nuk mund të thuhet se autori e shkruen romanin e vet në formë të ditarit për arësye se ashtu e ka ma lehtë. Asokohe edhe disa shkrimtarë të tjerë shqiptarë shkruejnë romanet e tyne në trajtë të ditarit ose të romanit epistolar. Pikërisht ditari, si trajtë romaneske e shquemjes së përjetimeve të subjektit, i përgjigjej asaj që dojshin të shprehshin autorët e tyne në kohën ndërmjet dy luftavet botënore. Neqoftëse individi ndiente veten të vetmuem, të shkoqun afërsie e lidhjesh emocionale me shoqëninë, neqoftëse ai ishte i tehuejsuem, atëherë edhe prozatori do të duhej të nisej prej tij, prej mikrokosmosit, e të shkojë nga dukunitë shoqënore e të përgjithëshme njerëzore, drejt makrokosmosit.” R. Qosja, “Jeta e re”, Prishtinë, 1967, f. 1082.
“Romani është shkruar në formë ditari dhe kjo mënyrë ka lejuar që Dija të flasë vetë për jetën e saj. Kështu, nëpërmjet faqeve të ditarit, lexuesi hyn drejtpërdrejt në botën e heroines, njihet me psikologjinë e saj, me vuajtjet e shumta e gëzimet e pakta, merr kontakt me ambientin mbytës, sheh me sytë e tij se si veprojnë ligjet e zakonet e egra në jetën e gruas shqiptare” N. Jorgaqi, H. Stërmilli, Vepra letrare 1, Shtëpia botuese “Naim Frashëri”, Tiranë, 1982, f. 25.
“Romani është shkruar në formën e ditarit, që kap një vit. Kjo është formë letrare që krijon iluzionin se e thotë të vërtetën, apo e dëshmon realitetin në letërsi, duke e dëshmuar si shkrim të ditës pa asfarë distance kohore as emocionale me të ndodhurat. ...Vepra e shkruar në trajtë ditari është e përshtatshme për të treguar emocionet e meditimet, por jo edhe të ndodhurat e veprimet.” S. Hamiti, “St jo Spass ”, L t s a o , Vepra letrare 8, f. 715, “Faik Konica”, 2002.
“Ajo mbramje Maji, ishte me të vërtetë romantike. Yjë të panumurt xixëllojshin e flakrojshin në Qiellin e kristaltë tue u pasqyrue si kandila mbi detin e qetë. Anija rrëshqiste lehtas nër valet e Adriatikut tue lane mbrapa vijën e bardhë të shkumëzueme…”, f. 5.
Po aty, f. 134.
- E ka fajin sundimi ottoman! Vërejti Gaqi, i cili e largoi themën. - Mirë u kujtove! – shtoi Andrea tue spjegue gjatë e gjanë për barbarismën e perandorisë otomane dhe shkatrrimin që i solli popullit tone ai sundim s . f st ta a s k t’ k s t p pa a a qt s k o a f s p t a p q t ’ jt : - Ç’t t M , a s’as t k s t ? - Do të kishte qenë shumë ma mirë, sikur Kombi Shqiptar të kishte pasë nji besim të vetëm f ta . P s , ç’ j p j k saj? – py t S p sa, sa Ma g ta ’ k s t g syt si të donte me më përpimë të gjallë. - P j k saj a ka j j j t z za… j pop , p ça ja mbërrin deri ’at g a sa k t y p s k k a t t s t tj t , j ta k pt … t p o t! S q pta q ka a s P L , p t mbeturinave të fanatizmës e kursen gjakun për Nanën-Shqipni! Shqiptari që ka qenë shekuj me rradhë tmerri e sherri i anmiqvet, për hir të kishës e të xhamis duronte zgjedhën e randë të robnins! f. 55-56.
Një ligjërim i tillë, në shkallë të ndryshme është i pranishëm dhe në krijime të autorëve të njohur të prozës gjatë viteve ‘30, është gjithashtu tepër i ndjeshëm dhe ne romanet pararendëse të tipit ditar të Spasses e Stërmillit.
o t p a . saj, k o t’ jap k pt s j p t . s t jtj kot , pa dobi, pa shpresë. Duhen marrë parasysh pengesat e shumta që na kërcnohen: asht feja q a ka os t s ga pa pos t . E at , ç’k koj ? Po ta sk toj çeshtjen mâ me prudencë, na rezulton se – në të vërtetë – pengesat që na ndalojnë për a q t to k ja k t t j t paka s , ç’ka t bajë që s’j t j s ? Ç’ y p s k y t j ta fat ty p j t ? S as t t t’aty q s koj ç s tj t j t s objektivitet, për dy vetë që vendosin të shtegtojnë së bashku në jetë, jo vetëm feja, por as formalitetet zyrtare nuk hyjnë në punë. Kur njerzit bashkohen prej zemrave, formalitetet zyrtare e fetare janë kryekëput absurd…”, f. 22.
Po aty, f. 129.
Kujtojmë Dodën e Koliqit dhe programin e tij kundër gjakmarrjes. 19 Paraqitja nga Memli i një programi të tillë, çon më tej çfarë ka thenë më parë një shok i klasës gjatë diskutimeve në grup. “Fanatizma tashma asht prone vetëm e mentalitetit të të lashtëve. Neve të rijt, me çdo kusht, duhet ta shkelmojmë, ta dbojmë prej Shqipnije:ajo nuk duhet të ketë vend ma këtu në se duem bashkim e qyt t … t t t ja ka zgj g saj: as k gj t shqiptarëve përreth simbolit të lavdishëm të Kastriotit; zhdukjen zako t’ g a dhe plogshtin e mentalitetit të ndryshkun; krijimin, mbrenda këtyne megjeve të shenjta, të nji shteti mbi baza politike, ekonomike dhe shoqnore krejt modern. Dhe neve – si pjesë e pandashme e kolektivit të kësaj rinije – t t aj ç’as t mundun që të mos shkëputemi prej rrugës që na çon drejt lirisë së plotë, bashkimit të përjetshëm dhe dashunisë së sinqertë vëllazënore. Reforma e përgjithshme asht në dorë të rinisë. Rinija do ta ketë pushtetin. Bota asht e guzimtarëve: guximtare asht edhe rinija jonë!”, f. 140. Është e dukshme ngjashmëria e shprehjes, ndërtuar me antitezat mes foljeve shkelmoj, dëboj, zhduk – bashkim, dashuri vëllazërore. Por ndërsa Guri, në formulimin e mësipërm i vë theksin krijimit të një shteti modern, Memli është për frymëzimin e një jete të re e mëkëmbje kombëtare, një fryme që bashkon drejt njësisë.

Références

M. Greblleshi, Gremina e dashunis, Ismail Mal’Osmani Botonjës, Tiranë, 1944.

Popullariteti i romanit në periudhën që u botua dëshmohet ndër të tjera edhe me përhapjen e gjerë të emrave të personazheve kryesore të tij Memlit e Margeritës në brezin e fëmijëve të lindur në atë hapësirë kohore. I njejti fenomen ka ndodhur dhe në Kosovë gjatë botimeve dhe ribotimeve të romanit.

Po aty, f. 83.

Po aty, f. 46.

Po aty, f. 47.

Po aty, f. 77. 7 “– A e ke pa ndonji herë ti, Memli, luginën ku u rrokullis Luli i gjorë? – Po Margeritë. Kur isha në katund, kemi qëndrue mjaft kohë buzë asaj gremine bashkë s ok fatk q…M as s s s , a fja a p kj â t t , a t kandshme. Unë shfaqa mendimin tim tue theksue admirimin për nji vdekje të pandiesgme, të pakuptueshme. Fjala vjen të ngrysesh dhe të mos zgjohesh mâ në mëngjes, por pa ndie dhimbje. Ndërsa shoku kundërshtoi dhe refuzoi me kambëngulje tue ngulmue se mortja mâ e ambël ishte gremisja ’at g . G t p t – thonte ai – që neve na duket sikur e coptojnë trupin, e perkëdhelin ambël ndonse e përgjakin; mandej njeriu andrron si nëpër flatrat e nji lumnije të pashijueme kurrë dhe të nji bote tjetër të panjoftun, deri sa i mbyll syt përgjithmonë, për të mos i hapë kurrë më në botën tone, në këtë botë mashtrimesh”, f. 137.

Po, aty, f. 17.

Po aty, f. 18.

Po aty, f. 31.

Po aty, f. 2.

“Romani është shkruar në formë ditari dhe autori është marrë më shumë me ekspozimin e mendimeve të tij filozofike se sa me përshkrimin e ngjarjeve. Ngjarjet k t ja p a t yt j p t p t’ s kas a sy t meditacioneve filozofike të heroit.” N. Jorgaqi, Ro a “Ps ?! f t t a t Sterjo Spasses, Buletini i U.SH.T, 1958, nr. 4, f. 138. “Nuk mund të thuhet se autori e shkruen romanin e vet në formë të ditarit për arësye se ashtu e ka ma lehtë. Asokohe edhe disa shkrimtarë të tjerë shqiptarë shkruejnë romanet e tyne në trajtë të ditarit ose të romanit epistolar. Pikërisht ditari, si trajtë romaneske e shquemjes së përjetimeve të subjektit, i përgjigjej asaj që dojshin të shprehshin autorët e tyne në kohën ndërmjet dy luftavet botënore. Neqoftëse individi ndiente veten të vetmuem, të shkoqun afërsie e lidhjesh emocionale me shoqëninë, neqoftëse ai ishte i tehuejsuem, atëherë edhe prozatori do të duhej të nisej prej tij, prej mikrokosmosit, e të shkojë nga dukunitë shoqënore e të përgjithëshme njerëzore, drejt makrokosmosit.” R. Qosja, “Jeta e re”, Prishtinë, 1967, f. 1082.

“Romani është shkruar në formë ditari dhe kjo mënyrë ka lejuar që Dija të flasë vetë për jetën e saj. Kështu, nëpërmjet faqeve të ditarit, lexuesi hyn drejtpërdrejt në botën e heroines, njihet me psikologjinë e saj, me vuajtjet e shumta e gëzimet e pakta, merr kontakt me ambientin mbytës, sheh me sytë e tij se si veprojnë ligjet e zakonet e egra në jetën e gruas shqiptare” N. Jorgaqi, H. Stërmilli, Vepra letrare 1, Shtëpia botuese “Naim Frashëri”, Tiranë, 1982, f. 25.

“Romani është shkruar në formën e ditarit, që kap një vit. Kjo është formë letrare që krijon iluzionin se e thotë të vërtetën, apo e dëshmon realitetin në letërsi, duke e dëshmuar si shkrim të ditës pa asfarë distance kohore as emocionale me të ndodhurat. ...Vepra e shkruar në trajtë ditari është e përshtatshme për të treguar emocionet e meditimet, por jo edhe të ndodhurat e veprimet.” S. Hamiti, “St jo Spass ”, L t s a o , Vepra letrare 8, f. 715, “Faik Konica”, 2002.

“Ajo mbramje Maji, ishte me të vërtetë romantike. Yjë të panumurt xixëllojshin e flakrojshin në Qiellin e kristaltë tue u pasqyrue si kandila mbi detin e qetë. Anija rrëshqiste lehtas nër valet e Adriatikut tue lane mbrapa vijën e bardhë të shkumëzueme…”, f. 5.

Po aty, f. 134.

- E ka fajin sundimi ottoman! Vërejti Gaqi, i cili e largoi themën. - Mirë u kujtove! – shtoi Andrea tue spjegue gjatë e gjanë për barbarismën e perandorisë otomane dhe shkatrrimin që i solli popullit tone ai sundim s . f st ta a s k t’ k s t p pa a a qt s k o a f s p t a p q t ’ jt : - Ç’t t M , a s’as t k s t ? - Do të kishte qenë shumë ma mirë, sikur Kombi Shqiptar të kishte pasë nji besim të vetëm f ta . P s , ç’ j p j k saj? – py t S p sa, sa Ma g ta ’ k s t g syt si të donte me më përpimë të gjallë. - P j k saj a ka j j j t z za… j pop , p ça ja mbërrin deri ’at g a sa k t y p s k k a t t s t tj t , j ta k pt … t p o t! S q pta q ka a s P L , p t mbeturinave të fanatizmës e kursen gjakun për Nanën-Shqipni! Shqiptari që ka qenë shekuj me rradhë tmerri e sherri i anmiqvet, për hir të kishës e të xhamis duronte zgjedhën e randë të robnins! f. 55-56.

Një ligjërim i tillë, në shkallë të ndryshme është i pranishëm dhe në krijime të autorëve të njohur të prozës gjatë viteve ‘30, është gjithashtu tepër i ndjeshëm dhe ne romanet pararendëse të tipit ditar të Spasses e Stërmillit.

o t p a . saj, k o t’ jap k pt s j p t . s t jtj kot , pa dobi, pa shpresë. Duhen marrë parasysh pengesat e shumta që na kërcnohen: asht feja q a ka os t s ga pa pos t . E at , ç’k koj ? Po ta sk toj çeshtjen mâ me prudencë, na rezulton se – në të vërtetë – pengesat që na ndalojnë për a q t to k ja k t t j t paka s , ç’ka t bajë që s’j t j s ? Ç’ y p s k y t j ta fat ty p j t ? S as t t t’aty q s koj ç s tj t j t s objektivitet, për dy vetë që vendosin të shtegtojnë së bashku në jetë, jo vetëm feja, por as formalitetet zyrtare nuk hyjnë në punë. Kur njerzit bashkohen prej zemrave, formalitetet zyrtare e fetare janë kryekëput absurd…”, f. 22.

Po aty, f. 129.

Kujtojmë Dodën e Koliqit dhe programin e tij kundër gjakmarrjes. 19 Paraqitja nga Memli i një programi të tillë, çon më tej çfarë ka thenë më parë një shok i klasës gjatë diskutimeve në grup. “Fanatizma tashma asht prone vetëm e mentalitetit të të lashtëve. Neve të rijt, me çdo kusht, duhet ta shkelmojmë, ta dbojmë prej Shqipnije:ajo nuk duhet të ketë vend ma këtu në se duem bashkim e qyt t … t t t ja ka zgj g saj: as k gj t shqiptarëve përreth simbolit të lavdishëm të Kastriotit; zhdukjen zako t’ g a dhe plogshtin e mentalitetit të ndryshkun; krijimin, mbrenda këtyne megjeve të shenjta, të nji shteti mbi baza politike, ekonomike dhe shoqnore krejt modern. Dhe neve – si pjesë e pandashme e kolektivit të kësaj rinije – t t aj ç’as t mundun që të mos shkëputemi prej rrugës që na çon drejt lirisë së plotë, bashkimit të përjetshëm dhe dashunisë së sinqertë vëllazënore. Reforma e përgjithshme asht në dorë të rinisë. Rinija do ta ketë pushtetin. Bota asht e guzimtarëve: guximtare asht edhe rinija jonë!”, f. 140. Është e dukshme ngjashmëria e shprehjes, ndërtuar me antitezat mes foljeve shkelmoj, dëboj, zhduk – bashkim, dashuri vëllazërore. Por ndërsa Guri, në formulimin e mësipërm i vë theksin krijimit të një shteti modern, Memli është për frymëzimin e një jete të re e mëkëmbje kombëtare, një fryme që bashkon drejt njësisë.

Gremina e Dashunis – Romani “Mozaik” i Mustafa Greblleshit

Auteurs

Résumé

Téléchargements

Références

Références

Téléchargements

Publiée

Comment citer

Numéro

Rubrique

Licence

rrethprojektit

About the Journal

mostviewed

Langue

Informations