Per historinë e dialekteve të gjuhës siiqipe

Autorët

  • Jorgji Gjinari

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.vi4.2844

Abstract

Dialektet e një gjuhe në një kohë të dhënë ruajnë gjurmë të fazave të zhvillimit të tyre dhe të gjuhës së përbashkët. Për historinë e shqipes, dokumentat e shkruar të së cilës janë të shekullit XVI. burimet e dialekteve marrin një rëndësi të madhe. Dialektet e shqipes me të dhënat e veta e bëjnë shumë të mundshëm studimin dhe njohjen e historisë së tyre. sepse ruajnë ende veçori që kanë lindur në etapa të ndryshme të zhvillimeve që kanë pësuar, bile disa prej tyre, megjithëse të pakta në numër, por të rën- dësishme, janë mjaft të hershme, të paktën të fundit të kohës antike. Në shumë raste veçoritë dalluese të të folmeve të shqipes ndihmojnë për shpje- gimin e njëra-tjetrës. Duke u vështruar në mënyrë të lidhur, në radhë të parë, vetë tiparet dialektore që kanë lindur kohë pas kohe dhe duke u shfrytëzuar edhe të dhënat e gjuhës së shkruar dhe të historisë së popullit shqiptar. mund të gjendet koha e përafërt e lindjes së njërit ose të tjetrit tipar dialektor si dhe rrethanat dhe kushtet e ndryshme në të cilat kanë lindur dhe janë zhvilluar ato.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. E. Çabej, Gjon Buzuku, në «Bulet. për Shk. Shoq.», 2, 1955, f. 71-100; Rreth disa çështjeve të historisë së gjuhës shqipe, në «Bulet. për Shk. shoq.», 3, 1963, f. 69- 116 dhe Disa jaza më të moçme të shqipes në dritèn e gjuhëve fqinje, në «Revistë shkencore e Inst, pedagogjik dyvjeçar të Shkodrës», 1, 1964, ff. 5-27.

  2. J.G. von Hahn, Albanesische Studien, Jen a, 1854.

  3. V. Polak, Albânci a slované (vznik a pocâtky dnésntch nàrecnîch variant albânskych), në «Casopis pro moderni filologii», XXXIX, 2-3, f. 87.

  4. Po ai, Po aty, f 86

  5. Po ai, Po aty, ff. 86-87

  6. Po ai, Po aty, i. 88

  7. Po ai, Po aty, f. 88

  8. Po ai, Po aty, f. 88

  9. Po ai, Po aty, f. 88-89

  10. Po ai, Po aty, f. 89

  11. Po ai. Po aty, f. 89

  12. Për një ndikim shumë të pakët të sllavishtes në strukturën gramatikore të shqipes (edhe këto të kufizuara në fjalëformim), bile edhe në trevën veriore të Shqipërisë Jugore, ku mendohet se ka patur kontakte më të mëdha midis slla- vëve dhe shqiptarëve, shih artikullin tonë Mbi disa demente sllave në të folmet veriore të Shqipërisë Jugore, në «Studime filol.»·, 2, 1965, ff. 129-136.

  13. A. M. Selishçev, Slavianskoe naselenije v Albanii, Sofija, 1931.

  14. Edhe A.V. Desnickaja në Slavjanskije Zaimstvovanija v Albanskom jazyke — Doklady sovetskoj delegacii — V Mezdunarodnyj sjezd slavistov — (Sofija, sentjabr 1963), f. 27 është e mendimit se bazën e jetës së sllavëve dhe shqiptarëve (në Shqipëri) e përbënte bujqësia dhe blegtoria dhe se nuk ka patur dallime të mëdha shoqërore-ekonomike dhe kulturale në nivelin e tyre.

  15. E. Çabej, Vendbanimi i hershëm i shqiptarëve në gadishullin Ballkanik në dritën e gjuhës e të emrave të vendeve, në «Bulet. USHT. SSS», 1, 1962, ff. 222-223 (krahasimin Çamëria me Thyamis më parë e gjejmë tek Martin Leake në «Researches

  16. in Greece», 13.

  17. G. Weigand, Sind die Albaner die Nachkommen der Illyrer oder der Thraker?, në «Balkan-Archiv», III, 1927, f. 238.

  18. E. Çabej, Vendbanimi i hershëm i shqiptarëve..., f. 222.

  19. H. Ceka, Skampa apo Skampini?, në gazetën «Shkumbini», 2.11.1968, f. 4,

  20. Degë e Danubit në Bullgarinë Veriore — shih VI. Georgiev Trakiskijat ezik, Sofija, 1957, f. 57.

  21. R. Sokoli këtë dallim në fushën e muzikës popullore e quan të vjetër — shih Disa neganti të muzikës sonë popullore, në «Konferenca I e stud. alban.», ff. 336-337.

  22. Shih E. Çabej, Rreth disa çështjeve të historisë së gjuhës shqipe në «Bulet. për Shk. Shoq.», 3, 1659, ff. 69-116 dhe Disa faza më të moçme të shqipes në dritën e gjuhëve fqinje, në «Revistë shkencore e Inst. ped. dyvjeçar të Shkodrës», 1. 1964, ff. 5-27; J. Gjinari, Dialektologjia shqiptare, dispensé, Tiranë, 1963, dhe Sprovë për një ndarje dialektore të gjuhës shqipe, në «Stud. filol.», 4, 1966, ff. 99-116 dhe A.V. Desnickaja. Albanskij jazyk i ego dialekty, Moskva, 1968.

  23. A. Dodi, Rreth sistemit vokalik të shqipes, në «Stud. filol.», 3, 1967, f. 149.

  24. E. Çabej, Kuantiteti i zanoreve të theksuara të shqipes, në «Bulet. për Shk. Shoq.», 2, 1957, f. 213; M. Totoni, E folmja e Bregdetit të Poshtém, në «Stud. filol.», 1. 1964, ff. 134-135.

  25. E. Çabej, Kuantiteti i zanoreve..., f. 213.

  26. M. Totoni, E folmja e Bregdetit të Poshtém, ff. 134-135.

  27. E. Çabej, Gjon Buzuku, në «Bulet. për Shk. Shoq.», 2, 1955.

  28. Shih M. Lambertz, Bericht über meine linguistischen Studien in Albanien von Mittel Mai bis Ende August 1916. në «Anzeiger d.k. akad. Wiss. in Wien. Ph. Hist, klasse». XX. 1916. ff. 122-146; për Lurën shih Kartotekën e dialektologjisë së Insti- tutit të historisë dhe të gjuhësisë (material i mbledhur prej M. Çelikut) dhe Q. Haxhi- hasani. Vëzhgime gjuhësore në krahinën e Lurës, në «Bulet. USHT — SSS». 4, 1963, f. 123

  29. Lidhjen midis zhvillimit të të tri sërëve të palataleve në gjuhën shqipe e kemi trajtuar në një punim tjetër që do të botohet së shpejti. Në artikullin e pra- nishëm nuk është vendi që ta shjellojmë këtë çështje.

  30. E. Çabej, Për historinë e konsonantizmit të shqipes, në «Bulet. USHT — SSS». 1. 1958.

  31. Po ai, Po aty.

  32. C. Tagliavini. L’albanese di Dalmacia, Firenze, 1937.

  33. J. Gjinari, Vërejtje mbi të folmen e krahinave Krasniqe, Gash e Bytyç të rrethit të Tropojës, në «Bulet. USHT — SSS», 2, 1962, f. 187; po aty shih edhe shë- nimin Nr. 30; E. Lafe, E folmja e Nikaj-Merturit, në «Stud. filol.», 3, 1964, f. 128; Gj. Shkurtaj, E folmja e Kastratit, në «Stud. filol.», 2. 1967. f. 58.

  34. B. Beci, Hulumtime gjuhësore në Mat, në «Bulet. USHT — SSS>-, 2, 1963, f. 224; M. Çeliku, Vërejtje mbi të folmen e Dumresë, në «Bulet. USHT — SSS», 3, 1963, ff. 218-219; Q. Haxhihasani, Vëzhgime gjuhësore në krahinën e Lurës, në «Bulet. USHT — SSS», 4. 1963, f. 131; J. Gjinari. Vëzhgime mbi të folmen e Krujës dhe të Malësisë sé Krujës, në «Stud. filol.», 4, 1964, f. 122; B. Beci, E folmja e Reç e Dardhës së Dibrës, në «Stud. filol.», 4, 1964. f. 156; M. Çeliku, Vëzhgime mbi të folmen e Peqinit, në «Stud. filol.», 4, 1965. f. 112; Po ai, Vëzhgime mbi të folmen e Krrabës, në «Stud. filol.», 2, 1966, f. 145.

  35. Kr. Sandfeld, Linguistique balkanique — Problèmes et résultats, Paris, 1930.

  36. Kumtimi është i E. Lafes i cili ka bërë vjeljen dhe inventarizimin tërësor të fjalëve dhe të formave tek Meshari.

  37. M. Lambertz, Albanische Munderten in Italien, në «Indogerm. Jahrb», 2, ff. 1-30 dhe Italoalbanische Dialektstudien, në «Zeitschrift für vergleichende Sprahfor- schung», 51, 52, 53.

  38. Po ai, Po aty.

  39. J. Coteanu, Elemente de dialectologie a limbii romine, f. 81, 89, 155 për da- korumanishten, moldavishten dhe meglenorumanishten.

  40. M. Domi, Morfologia historike e shqipes, f. 70; B. Beci, E folmja e Reç - e- Dardhës së Dibrës, në «Studime filol.», 4, 1964, f. 156.

  41. H. Pedersen, Recension për punimin e Sandfeld-Jensenit mbi infinitivin në gjuhët ballkanike. sidomos në rumanishte, në «Indogerm. Forschung.», XII, 1901, Anzeiger, ff. 90-93.

  42. Po ai, Po aty.

  43. Si formime sekondare i mendon edhe M. Domi (Morfologjija historike e shqipes, î. 67).

  44. Sh. Demiraj, Forma gramatikore perifrastike për -f- emër foljor i gjinisé as- njanëse në trajtë të pashquar, në «Konferenca I e studimeve albanologjike (15-21 nëndor 1962)-, Tiranë, 1965, ff. 213-220.

  45. Gazeta lokale -Kushtrimi», viti II, Nr. 42 (58), datë 25.5.1968.

  46. Shih edhe M. Domi, Morfologjia historike e shqipes, f. 70.

  47. J. Coteanu, Elemente de dialectologie a limbii romine, Bucuresti, 1961, f. 11U sjell për dialektin krishean: de-a scortere, de-a vulturare të cilat në gjuhën letrare jepen me de -f- particip.

  48. E. Çabej, Rreth disa çështjeve të historisë së gjuhës shqipe, në «Bulet. i USHT. — SSS», 3, 1963, f. 71.

  49. N. Jokl, Zur Geschichte des alb. Diphtongs -ua-, -ue-, në «Indogerm. Forschungen«, 50, f. 49.

  50. Po ai, Po aty.

  51. Khs. raste të ngjajshme me këto; si va dhashë u a dhashë etj. dhe vakër <■'' rum. oacrä (vënë në dukje së pari prej Candreas në Gr. S. VII, 281 dhe pranuar edhe prej E. Çabejt në «Stud. filol.», 2, 1967, f. 7).

  52. E. Çabej në Fonetika historike e shqipes (dispensé), Botimi II, Tiranë, 1960, ff. 102, 115 mendon se në këto dy fenomene ka lidhje varësie.

  53. M. Domi, Morfologjia historike e shqipes, f. 8; A.V. Desnickaja, Rekonstrukcija elementov drevnealbanskogo jazyka i obshçebalkanskije lingvistiçeskije problemy, «Pervyj kongress balkanskih isledovanij» (Sofija, 26 avgust 1 sentjabrja 1968 g.), Soobshçenija sovetskoj delegacii, Moskva, 1966, f. 21.

  54. E. Çabej, Fonetika historike e shqipes, f. 102 denazalizimin e sheh të va- rur prej rotaçizmit.

  55. E. Çabej, Po aty, f. 115.

  56. H. Pedersen. Alban. Texte mit Glossar, f. 8.

  57. A. Dodi Fonetika e gjuhës së sotme shqipe, Botimi I. Tiranë, 1 1963, f. 24.

  58. Meyer-Lübke, Rumänisch, Romanisch, Albânesisch, në «Mittelungen des Rumänischen Instituts an der Universität Wien», I, Heidelberg, 1914. f. 41.

  59. G. Meyer, Albanesische Studien, III; E. Çabej, Grupet nd e ng në gjuhën shqipe, në Bulet. për Shk. Shoq.», 4, 1953, f. 30.

  60. C. Tagliavini, Le parlate albanesi di tipo Ghego orientale, Roma. 1942.

  61. Q. Haxhihasani Një vèshtrim mbi të folmen e krahinès së Sulovës, në «Bulet. për Shk. Shoq.», 3, 1955.

  62. C. Tagliavini, L’Albanese di Dalmacia, Firenze. 1937.

  63. O. Mvderrizi, Fjalori shqip-turqisht, i H. Ali Ulqinakut, në «Bulet. i USHT — SSS», 3, 1961, f. 124.

  64. H. Pedersen, Die Gutturale im albanesischen, në «Zeitschrift fur vergleichenden Sprachforschung«, 36. Bd. 1900, f. 324.

  65. E. Çabej, Disa faza më të moçme të shqipes..., f. 6.

  66. C.H. Reinhold. Noctes Pelasgicae, Athen. 1855.

  67. M. Totoni, E folmja e Bregdetit të Poshtëm, në «Studime filol«, 1, 1964, f. 136.

  68. A. M. Selishçev, Slavjanskoje naselenije v Albanii, Sofija, 1931, f. 94.

  69. V. Polak, art. i cit, f. 88.

  70. A.M. Selishçev, Po aty.

  71. Shih edhe Kr. Sandfeld Ling.balk., f. 125 e v. dhe Al. Rosetti, Istorie limbii romine, 1962, vëll. II, f. 82 të cilët mendojnë për ndikimin e në substrati trako-ilir për formimin e ë (shq.), â, î (rum.) dhe 1> (bg.). Edhe në bullgarishte reflekset e TR së dhe A janë shfaqur përafërsisht si në gjuhën shqipe reflekset e d-së dhe të

  72. ê-së; a, à, ê kurse Λ ê, ’Tb, Ό (shih K. Mircev, Istoriceska grammatika na

  73. bëlgarskija ezik, Sofija, 1958, f. 101). Gjithashtu në bullgarishte (sipas K. Mircevit, Po aty, f. 101) fenomeni ^ Tb sapo duket në dokumentat e shekullit XII.

  74. E. Petroviçi, Cercetäri de lingvisticä, 1, 1965, ff. 67-72.

  75. J2) E. Çabej, Disa faza më të moçme të shqipes___

  76. A.V. Desnickaja, Albanskij jazyk i jego dialekty, 1968; f. 11.

Downloads

Published

1968-12-01

How to Cite

Gjinari, J. (1968). Per historinë e dialekteve të gjuhës siiqipe. Studime Filologjike, (4), 127–144. https://doi.org/10.62006/sf.vi4.2844

Numër

No. 4 (1968): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2023 Akademia e Studimeve Albanologjike

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.