Roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimin e kulturës dhe civilizimit islam

Abstract

Gjatë periudhës së Perandorisë Osmane, shumë familje të shquara shqiptare, si Skuraj, Mahmut-Begolli, Vloraj, Aslan-Pashalli, Sinan-Pashalli, Bushatlli, Kurt-Pashalli, Bargjinolli, Hoxholli, Rrotlla, Rexhep-Pashalli, Gjinolli, Toptani, Biçakçi, Tepelena, etj., trashëguan të drejtën familjare për të mbajtur poste dhe pozita në nivelet e larta shtetërore, duke ushtruar pothuajse pushtet autonom në njësi të ndryshme administrative brenda trojeve etnike shqiptare. Idetë vendimtare për fatin e popullit shqiptar u zhvilluan dhe u formësuan në dhe nga këto familje. Këto familje kishin të gjitha karakteristikat dhe rolin e një aristokracie autentike shqiptare.

Përveç pjesëmarrjes aktive në jetën politike të përditshme dhe qeverisjen e vendit, me një rol të veçantë në sigurimin e paqes, rendit dhe çështjeve të tjera të sigurisë së vendit, aristokracia shqiptare luajti një rol të rëndësishëm edhe në zhvillimin kulturor të vendit.

Roli dhe kontributi i aristokracisë shqiptare në zhvillimin e kulturës dhe qytetërimit islam ndër shqiptarë ishte i gjithanshëm, ekskluziv dhe vendimtar. Ky rol u shpreh në katër pika kryesore:

1. Ata themeluan disa kasaba të reja, si Korça, Kavaja, Gjakova, Kaçaniku, Tirana, Peqini, Zinova, Rogova, etj., përmes të cilave nisën një epokë të re të urbanizimit islamik;
2. Ata ndërtuan disa institucione fetare, kulturore dhe arsimore, si medrese, biblioteka, xhami dhe teqe, të cilat ishin qendra ku kultura islame, ose më saktë kultura shqiptare me ndikim islam, krijohej, zhvillohej, kultivohej, mësohej dhe shpërndahej më tej. Në këtë drejtim, disa gra të aristokracisë shqiptare u shquanin për kontributin e tyre në themelimin e këtyre institucioneve të lartpërmendura;
3. Ata ishin aktivë në jetën kulturore duke marrë pjesë në krijimtari letrare, shkencore dhe fetare; dhe
4. Ata mbështetën dhe inkurajuan njerëzit e ditur, shkrimtarët dhe artistët.

Gjatë gjithë periudhës së Perandorisë Osmane, aristokracia shqiptare mbështeti fuqishëm artin dhe diturinë në përgjithësi, si dhe kultivoi shijen për bukurinë dhe madhështinë.

Roli i aristokracisë shqiptare në zhvillimin kulturor të vendit gjatë periudhës osmane do të bëhet më i qartë pas një studimi të kujdesshëm të dorëshkrimeve të trashëguara në gjuhët orientale, të krijuara nga shqiptarët ose në trojet shqiptare gjatë asaj kohe. Ai do të bëhet edhe më i qartë pas studimit, hulumtimit dhe botimit të Vakufnameve, si dokumentet më të rëndësishme në historinë kulturore, arsimore dhe fetare të institucioneve të asaj periudhe.