Borgjezi e kuqe, borgjezi e zezë: perceptime mbi fundin e socializmit në romanet Dimri i madh dhe Koncert në fund të dimrit të Ismail Kadaresë

Abstract

Artikulli shqyrton dy romane të Ismail Kadaresë, Dimri i madh dhe Koncert në fund të dimrit për mënyrën se si trajtohen në letërsinë e kohës dy krizat e regjimit komunist shqiptar në vitet 1960-1970, të shkaktuara nga ndërprerja e mbështetjes prej Bashkimit Sovjetik dhe, më pas, Kinës. Në këta romane paraqitet hipoteza e fundit të komunizmit, për t’u hedhur poshtë me anë të pohimit të normalitetit të modernitetit socialist, i cili “vërtetohet” përmes panoramës së jetës së përditshme në Tiranë të personazheve pozitivë. Këta të fundit i përkasin shtresës së burokratëve dhe intelektualëve krijues, e cila ishte përfituese kryesore e revolucionit socialist. Dy romanet e paraqesin pakthyeshmërinë e komunizmit edhe përmes orientalizimit të shteteve “revizioniste”, të borgjezisë së mëparshme dhe atyre burokratëve që ëndërrojnë të kthehen në një shtresë sunduese në socializëm, në “borgjezi të kuqe”. Romani Koncert në fund të dimrit, fillimisht i ndaluar, por më pas botuar në fund të viteve 1980, përmes kundërvënies orientaliste Evropë-Azi, e paraqet Shqipërinë socialiste si pjesë të pandashme të kulturës evropiane, duke i dhënë zë shpresave të një pjese të intelektualëve të kohës për hapje drejt Perëndimit, ose për një fund të mundshëm të komunizmit, që do t’i hapte rrugën “rikthimit” të Shqipërisë në Evropë.