Fjalia përkundrejt thënies dhe propozicionit në sintaksën e shqipes

Anila Kananaj

Authors

Anila Kananaj

Abstract

The conception of the sentence as a unit of syntax analysis is a problematic issue that has not yet found a satisfactory solution in the syntax of the Albanian language. In the Albanian syntax so far no distinction has been made between the units of sentence, utterance and proposition. Throughout various grammatical texts these three units merge into one. This approach has brought many problems in the syntactic interpretation of various phrases in Albanian. In harmony with the contemporary developments of linguistics, I think it is appropriate for these three units to be distinguished from one another. Broadening the object of the syntax to such extent has led to a large number of issues in the syntactic analysis. Making the unit of sentence the primary focus of the syntactic examinations would result in in-depth studies in Albanian syntax. On the other side, utterance is the main focus of pragmatics and text linguistics. Narrowing the object of the syntactic study would solve a number of theoretical problems that arise from merging of the units of proposition, sentence and utterance. Since proposition, sentence, and utterance belong to different language levels, it is natural that there will be problems in implementing a single work unit for all of them. It is necessary, and even a must, that these three units should be treated and used in a differentiated manner throughout specialized and university books, as well as school texts.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Rendi i fjalëve në semantiko-sintaksore nuk parakupton që rëndësi primare ka semantika dhe pastaj vjen sintaksa. Në analizën e këtij punimi të dy rrafshet shihen të ndërthurur ngushtë me njëri-tjetrin.
Dukuritë gjuhësore shpjegohen me anë të kategorive të logjikës. Ndërkaq, logjika mendohet si “arti i të menduarit” dhe ende nuk është formalizuar në këtë periudhë.
Kupto: sipas disiplinës së logjikës.
Prifti shënon si literaturë të konsultuar: Gj. Haxidhaqi, Lexime akademike në gramatikën greke dhe latine, Vëll. I, Athinë, 1924; Vëll. II, 1930.
A. A. Xarxani, Sintaksa e gjuhës së re greke, Athinë, 1928.
Citojmë: “Me anë të lidhjes sintaktike fjalët ngrihen nga elemente të thjeshta emrimi në elemente përcaktonjëse të komunikimit, nga njësi leksikore të thjeshta emrimi në njësi sintaktike të komunikimit. Përdorimi më vehte, i veçuar, i fjalëvet është një akt emrimi në të folurit tonë, kurse përdorimi i fjalëvet në ligjëratë të ndërtuar gramatikisht, është një akt komunikimi. Prandaj, në çdo rast që dy apo më shumë fjalë bashkohen midis tyre sintaktikisht, lind njësia sintaktike. ...Në çdo njësi sintaktike përmbahen raporte të caktuara logjike dhe gramatikore. ...Njësitë sintaktike janë një rezultat i natyrëshëm i gërshetimit sintaktik të fjalëvet; prandaj ato kuptohen së pari si togje fjalësh të bashkuara dhe së dyti si mjete shprehëse raportesh të caktuara, d.m.th. si mjete komunikimi.”
Po e quajmë kështu për ta dalluar nga periudha kur gramatologjia shqipe ishte nën ndikimin e gramatikës së Port Royal-it.
Thuhet zakonisht, pasi në tipin e fjalive të paplota pa kallëzues dhe fjalitë e pagjymtyrëzueshme mungon një kallëzues i realizuar fonetikisht(Çeliku et al., 1997, pp. 402–410).
Termi periudhë është përdorur nga Xhuvani (1933), Sheperi (1927), Domi (1954), Buholc & Fidler (1987), Memushaj (Memushaj, 2003, 2008), Topalli (2011), etj. Si variant i këtij termi gjendet edhe periodë (Cipo, 1952).
Th. Dhima (Dhima, 2005, f. 133) përdor kundërvënien fjali e thjeshtë – fjali e përbërë për të dalluar fjalinë që ka vetëm një kallëzues nga ajo që ka dy a më shumë të tillë. Termi fjali e përbërë hyri në gjuhësinë tonë nga J. Rrota.
Për t’iu referuar fjalisë së përbërë, kupto periudhës, përdoret rëndom edhe termi frazë, i përdorur së pari nga M. Domi.
Këto çështje do të trajtohen me hollësi në sythet vijuese.
Në fjalitë që nuk përbëjnë një pohim, siç janë fjalitë pyetëse dhe urdhërore, kuptimi nuk mund të konsiderohet i plotë sepse përfshihet qëndrimi i folësit ndaj propoziconit të shprehur.
Kujtojmë që propozicioni shpreh gjithnjë vërtetësinë e një fakti.
Simboli pro përfaqëson një kategori emërore fonetikisht zero, ndërsa PRO është një kryefjalë e kontrolluar nga kryefjala e fjalisë drejtuese (Buxheli 2007, 106-107).
Numri i roleve semantike të përcaktuar për një njësi të caktuar gjuhësore mund të arrijë në njëzetë ose dhe më shumë, në varësi të mënyrës se si konceptohen dhe përkufizohen rolet semantike.
Duhet pasur kujdes me atë çka konsiderohet rrethanor. Në gjuhësinë bashkëkohore konceptimi dhe klasat e rrethanorëve ndryshojnë shumë nga ato që njeh Gramatika e Akademisë. Për më shumë shiko monografinë e Kananaj mbi rrethanorët në gjuhën shqipe (2015).
Në punime tona të mëparshme jemi përpjekur të bëjmë dallimin midis elementeve të domosdoshme dhe fakultative në strukturën e fjalisë, por nuk mund të pohojmë se kemi arritur ta zgjidhim përfundimisht problemin. Marrja parasysh e aspektit semantik paraqitet e domosdoshme në trajtimin e kësaj çështjeje.

References

Rendi i fjalëve në semantiko-sintaksore nuk parakupton që rëndësi primare ka semantika dhe pastaj vjen sintaksa. Në analizën e këtij punimi të dy rrafshet shihen të ndërthurur ngushtë me njëri-tjetrin.

Dukuritë gjuhësore shpjegohen me anë të kategorive të logjikës. Ndërkaq, logjika mendohet si “arti i të menduarit” dhe ende nuk është formalizuar në këtë periudhë.

Kupto: sipas disiplinës së logjikës.

Prifti shënon si literaturë të konsultuar: Gj. Haxidhaqi, Lexime akademike në gramatikën greke dhe latine, Vëll. I, Athinë, 1924; Vëll. II, 1930.

A. A. Xarxani, Sintaksa e gjuhës së re greke, Athinë, 1928.

Citojmë: “Me anë të lidhjes sintaktike fjalët ngrihen nga elemente të thjeshta emrimi në elemente përcaktonjëse të komunikimit, nga njësi leksikore të thjeshta emrimi në njësi sintaktike të komunikimit. Përdorimi më vehte, i veçuar, i fjalëvet është një akt emrimi në të folurit tonë, kurse përdorimi i fjalëvet në ligjëratë të ndërtuar gramatikisht, është një akt komunikimi. Prandaj, në çdo rast që dy apo më shumë fjalë bashkohen midis tyre sintaktikisht, lind njësia sintaktike. ...Në çdo njësi sintaktike përmbahen raporte të caktuara logjike dhe gramatikore. ...Njësitë sintaktike janë një rezultat i natyrëshëm i gërshetimit sintaktik të fjalëvet; prandaj ato kuptohen së pari si togje fjalësh të bashkuara dhe së dyti si mjete shprehëse raportesh të caktuara, d.m.th. si mjete komunikimi.”

Po e quajmë kështu për ta dalluar nga periudha kur gramatologjia shqipe ishte nën ndikimin e gramatikës së Port Royal-it.

Thuhet zakonisht, pasi në tipin e fjalive të paplota pa kallëzues dhe fjalitë e pagjymtyrëzueshme mungon një kallëzues i realizuar fonetikisht(Çeliku et al., 1997, pp. 402–410).

Termi periudhë është përdorur nga Xhuvani (1933), Sheperi (1927), Domi (1954), Buholc & Fidler (1987), Memushaj (Memushaj, 2003, 2008), Topalli (2011), etj. Si variant i këtij termi gjendet edhe periodë (Cipo, 1952).

Th. Dhima (Dhima, 2005, f. 133) përdor kundërvënien fjali e thjeshtë – fjali e përbërë për të dalluar fjalinë që ka vetëm një kallëzues nga ajo që ka dy a më shumë të tillë. Termi fjali e përbërë hyri në gjuhësinë tonë nga J. Rrota.

Për t’iu referuar fjalisë së përbërë, kupto periudhës, përdoret rëndom edhe termi frazë, i përdorur së pari nga M. Domi.

Këto çështje do të trajtohen me hollësi në sythet vijuese.

Në fjalitë që nuk përbëjnë një pohim, siç janë fjalitë pyetëse dhe urdhërore, kuptimi nuk mund të konsiderohet i plotë sepse përfshihet qëndrimi i folësit ndaj propoziconit të shprehur.

Kujtojmë që propozicioni shpreh gjithnjë vërtetësinë e një fakti.

Simboli pro përfaqëson një kategori emërore fonetikisht zero, ndërsa PRO është një kryefjalë e kontrolluar nga kryefjala e fjalisë drejtuese (Buxheli 2007, 106-107).

Numri i roleve semantike të përcaktuar për një njësi të caktuar gjuhësore mund të arrijë në njëzetë ose dhe më shumë, në varësi të mënyrës se si konceptohen dhe përkufizohen rolet semantike.

Duhet pasur kujdes me atë çka konsiderohet rrethanor. Në gjuhësinë bashkëkohore konceptimi dhe klasat e rrethanorëve ndryshojnë shumë nga ato që njeh Gramatika e Akademisë. Për më shumë shiko monografinë e Kananaj mbi rrethanorët në gjuhën shqipe (2015).

Në punime tona të mëparshme jemi përpjekur të bëjmë dallimin midis elementeve të domosdoshme dhe fakultative në strukturën e fjalisë, por nuk mund të pohojmë se kemi arritur ta zgjidhim përfundimisht problemin. Marrja parasysh e aspektit semantik paraqitet e domosdoshme në trajtimin e kësaj çështjeje.

Distinguishing between the units of sentence, proposition and utterance in albanian syntax

Authors

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Issue

Section

License

rrethprojektit

About the Journal

mostviewed

Language

Information