Çeshtje të krijimit letrar të Ndre Mjedës

Mark Gurakuqi

doi:10.62006/sf.v23i4.2594

Auteurs

Mark Gurakuqi

DOI :

https://doi.org/10.62006/sf.v23i4.2594

Résumé

L’auteur, Mark Gurakuqi, après avoir fait noter qu’après la libé ration du pays, le vie et l’oeuvre de Ndre Mjedja ont été mises dans la due lumière, s’arrête sur deux questions, qui d’après lui, restent encore à être débattues et étudiées:
1) Tout d’abord il examine et résout un malentendu concernant quelques poésies pour enfants d’ A. Xanoni, qui par erreur ont été
attribuées à Mjedja. Le malentendu en question s’est fait jour du fait qu’aus- si bien les poésies pour enfants d’A. Xanoni que celles de N. Mjedja ont
paru sans les noms des auteurs, dans les trois volumes de "Lectures pour les écoles élémentaires d’Albanie".
L’auteur Gurakuqi, basé sur les manuscrits de Xanoni, qui se trou vent dans les Archives historiques centrales d’Etat, dans le fonds -An ton Xanoni», établit quelles productions de Xanoni ont été attribuées par erreur à Mjedja.
2) Deuxièmemement, Gurakuqi s’occupe des -influences des auteurs étrangers dans la production de Ndre Mjedja». Il s’arrête notamment sur une étude de Gradilone, intitulée: La poésia de Mjedja: svolgimenti et modelli litterari, parue dans son livre Studi sulla littératura albanese (Urbinati Editore, Roma, 1960, p. 247 sq.).
Gurakuqi analyse sous son aspect critique l’étude de Gradilone. Il constate que Gradilone, ayant trouvé deux ou trois figures des poésies de Mjedja qui offrent une certaine ressemblance avec quelque stance des poètes italiens Giovanni Pascoli et Giosuè Carducci, arrive à des conclu sions hâtives et même qui pêchent d’excès de zèle.
En tout premier lieu Graditone prend le point de départ, dans son étude, de la méthode comparative formaliste, qui s’occupe de bribes sty listiques, laissant de côté ce qui est fondamental. C’est précisément par ce qu’il part de ce point de vue, qu’il considère ces bribes stylistiques non point comme une simple «influence» de forme, mais bien comme un ar gument à confirmer que Mjedja a emprunté à plusieurs poètes latins et italiens aussi bien sur les problèmes que sur les questions fondamentales de sa poésie. On a l’impression que Gradilone voudrait arriver à la con clusion suivante, quoique non exprimée nettement: sans ces poètes et sans ces littératures Mjedja n’eût pas été le grand poète qu’il est.

Téléchargements

Les données relatives au téléchargement ne sont pas encore disponibles.

Références

«Nëndori», viti VII, nr. 11, f. 197-203. 2) Ndre Mjeda, Guxo, Tiranë, 1953 — Redaktor Llazar Siliqi. 3) J. K. — Op. cit., f. 197. 4) Vjershat e De Martinos janë: Atyna («Këndimet», III, f. 21) dhe Falerni Mri («Këndimet», III, f. 51). 5) Vjershat e Mjedës, të njohuna si të tijat e botue te «Këndimet», III, janë: Vëllavrasi (f. 44) dhe Mail për atdhe (f. 54).
«Libër leximi», klasa e tretë, gegënisht. Botim i Ministris s’Arsimit, Shtëpia botuese «Marzocco», Firenze, 28 tetuer 1940, f. 131. 7) Op. cit., f. 36. 8) «Antologji për shkolla të mesme», vëll. I, Shkodër, Shtëpia Botuese «Ora», botim i Ministrisë së Arsimit, f. 28. 9) Shkodër, mars, 1915, nr. 3, f. 42 — Art: Atë Ndoc Xanoni.
Ma parë ka thanë 28.
Op. cit., f. 82, Tiranë, 1941.
e jo 28, as edhe 29 6i thotë në dy rasë Jup Kastrati.
Vjersha e Vinçenc Prennushit «Nana»; («Gjethe e Iule», bot. II, Shkodër, 1931, f. 85 M’i kande hyjt, qi shndrisin Aq bukur atje n’qiell; I due lulet e kandshme Kur njomshëm çilin n’Priell. Knaqem sa herë m'bjen zogu Me e ndie pyllës tuj vallzue, A i vê un veshin prronit, Kah rrshet. tuj gurgullue. Por lulet aq s’i due S’i due aq hyjt vizluesa As m'knaqë blerimi i tokve, Me sa janë zogj kënduesa. Sa m'knaqë përherë mue nana: V irtytesh n ji pasqyrë, Nuk ka nevojë me m’folun, Kam mjaft kur ajo më kqyrë. 14) ma i shtruem se i fletoreve te tjera. Fletorja I asht e gjithe greqisht e titullohet Mendime». Ne faqen e pare shenohet, prap: Mendime» e data: Dhjetor 1921. Fleto ja V permban shkrirne greqisht e frengjisht.Gjindet edhe nji fletore tjeter, e shtata, italisht; ne kapakun e saj asht shkrue, siper, d-jathtas, me nji shkrim qii mund te jete i Xanonit: me laps: ultimo (i fundlt: fletorja e fund.it M.G.). Fletorja s'mban date.
Te «Këndimet»: N ji dit' bretkoca kishte dalun n’diell E bërtitte me zâ deri në qiell: «T’a din’ gjithë kasht’, sa jan’ qi marrin frymë Se jam e zoja vet’ gjithë Ingatët me i shqymë». Dhelpna prej strofllit t’vet qet jashtë turît E i thotë bretkocës: «kur të mujsh me mbërritë Me shëndosh’ vetvedin, qi si rrshan’ t’shkon kâmba, At’ her’ po barna ke me shit’ me shtamba». Mb’atê vret përraUa, qi s’ka mênd as die. M andej gjithë kêndin do m e vû për fie 1*. 16) Në këte trajtë, me ndryshime kryesisht orthografike, ash botue dhe te «Guxo!».
Ja teksti: sipas «Guxo!» Egjra, qi rritej G runit për bri Nji dit’ i foli Si me kreni: «Pa kurrfarë mundi Pa nji kujdes, Un kallx e kokrra Bri tejet qes. Ty me djersë t’ballit T’vinë rreth punëtorët, E me m’brri mue I ngiatë kaq fortë». la pati gruni, «Mos u krenô, Se gjaja e keqe Rritet sido. 18) Shih shënim in përkatës sqarues. 19) Te «Këndimet» vjersha asht botue te Libri II, bot. 3, f. 30. Te «Guxo!» në faqen 32. Dorëshkrimi ka disa ndryshime nga teksti botue te -Këndimet». Veç tô tjerash, në dorëshkrim, pas dy strofave gjashtëshe, ka edhe nji distik. Te «Këndi met» asht hekë. Edhe te -Guxo!», ku janë bamë edhe disa ndreqje pak a shumô arbitrare. Mark Gurakuqi
Vjersha të tjera të sigurta të Xanonit (vërtetue nga pseudonimi Zamsi në fund të tyne në dorëshkrim in e «Tublule shqyp» janë: «V oet e arta>(«Tublule shqyp», flet. 2, shkrimi 19, f. 33-34), «Trumcaku» (ibidem, shkrimi 26, f. 45-46), «Lari e drandofillia» (ibidem, shkrimi 27, f. 46-47), «Delia e kaçuba» (flet. III, shkrimi 32, f. 53-54), «Mini» (flet. IV, shkrimi 48, f. 76), «Korbi e dhelpna» (ibidem, shkrimi 55, f. 86), «Plaku e Mordia» (flet. V, shkrimi 69, f. 107-109), nji vjershë me katër vargje: «Ai qi vetem beson çka shef i thoon — Men let do thirr gjithmon», et. (Ibidem, shkrimi 76, f. 118), «Hyii» (flet. VI — shkrimi 82, f. 128-129), «Nieglla e Prroni» (ibidem, nr. 88, f. 140).
Giuseppe Gradilone: Urbinati Editore, Roma, 1960, pag. 247.
Dhe në të vërtetë porsa shpërthen bukurija pranverore — dhe (porsa) filion të fryjë lirisht flladi jetdhanës — të parët janë shpendët e ajrit, o hyjneshë, që, të — dehun prej afshit tand, lajmërojnë se ti ia arrite... (nga libri I, vargjet 10 e ma tej te «De Rerum Natura» — shenim i G.G.)
Te poemthi ndjehet nji farë fryme paskoliane në të kapunit e notave të thjeshta e delikate, qoftë në jetën e zemrës si dhe në sendet. në të bamit jehonë disa motiveve popullorë: kështu fundi i kangës I të Zogës»: E nan-bardha tui shikjue, etj. dhe në kangën e II të Trinës: E shkoi me i pa, tui pritun, etj. në mënyrë instinktive (vargjet — M. G.) na sjellin ndërmend shprehjen amnore të kaqë vjershave të poetit italian dhe në mënyrë të veçantë te «Dy fëmijve-: Mbas nji ore të shkurtë, e heshtun, dalë ngadalë, Erdhi nana, dhe vezhgoi (eksploroi) me dritën e fshehun pak nga dora e trandafiltë. Shikoi e shtangun; e, të mirë, ma shumë se kurrë te flejnë i pa, shtrengue njani te tjetri me flutërzat e bardha pa pupla; dhe e kaloi me nji buzëqeshje shtratin. (Gradilone, op. cit., f. 173-174).
Vëllimi përmbledh vjersha të viteve 1867-1879. Përveç prologut, përfshihen 30 vjersha të ndame në dy libra. Per veprën e plotë të Carduccit kemi pasë parasysh «Poesie di Çiosuè Carducci», botimi XVIII, Nicola Zanichelli — Editore — Bologna, 1927 e ku përfshihet gjithë krijimi poetik i autorit. 25) Op. cit. (E. 391-394). A sht vjersha që te «Jam bet dhe Epodet» vjen m enjiherë mbas Prologut. 26) Nga këto rrëpina të qeta e të vetmueme — Nga nji jetë tjetër në zhurmë do të kthej; — Por në gjoksin që kujton, o miq të rij — Nji dëshirë të ambël e të triste do të sjell.»
U banë, o lum i Italisë, tashma shumë vjet — Që turpi po zgjat: tash, mjaft. jo ma. — Ja, nji britmë unë të lëshoj: Vdekje tiranëve —; — Çoje, o lum, te Ura M ilvio, ti. 28) Vjersha «Alle Fonti di Clitumno» (Burimeve të Klitunit) u përfshi nga autori në vëllimin «Odi barbare" (Ode barbare) — op. cit., f. 801-807). 29) «La chiesa di Polenta" (Kisha e Polentës) u botue te vëllimi «Rime e ritmi» (Rima dhe ritme) — op. cit., f. 1010-1015) e mban edhe datën, kur asht shkrue: korrik 1897. 30) Vjersha «Piemonte>• (Piemonti) u botua te vëllimi «Rima dhe ritme» — op c it f. 951-956 (shkrue m ë 27 korrik 1890). 31) op. cit. f. 1014: Përshëndetje — me fytyrën në ballkonin tand të kodrave në mes Ber- tinoros të naltë të qeshun dhe rrafshinës së ambël, mbi të cilën qendron deri në det Çezena grue trimash, Përshëndetje, o kishëzë e kangës sime. 32) Op. cit., f. 956: Në sytë e shuem i zbriti (i rëshqiti) m bretit nji lots3 e ngadalshme u end hija e nji buzoqeshjeje. Atëherë erdhi nga naît nji fluturim si shpirtnash, dhe rrethoi të mbretit vdekjen. 33) Fjalën stilla e përkthyem lot sipas kuptim it figurativ që m err. Te «Zingarelli» (botim VII; Shtëpija botuese «Bietti», Milano, 1941, fq. 1536, fjala stilla spjegohet me goccia, piccola gocciola (pikë, pikë e vogël, bulëz) dhe ma tutje: «stilare Gocciolare / sangue, sudore, lacrime... (me derdhë (me leshue) pika gjaku, djerse, lotësh). 34) Në kuptimin nji grumbull («Volare: in fila, a schiera larga e piena = me fluturue: në rrjesht, në grumbull të gjanë e të plotë. — Shih «Zingarelli», f. 1707. Çeshtje të krijimit letrar të Ndre Mjedës 35) Dhe të gjithë së bashku Zotit ia çuen shpirtin e K arl A lbertit: — Ja m bretin, o Perëndi, m bretin që përzune, m bretin që qëllove. Tani, o Zot, edhë ai ka vdekë, ashtu si ne vdiqëm, Zot, për Italinë. K theji atdhenë. Të vdekunve, të gjallëve, për gjakun që avullon nga të gjitha fushat, për dhimbjen që pallatet (mbretnorë) i ban të barabartë m e kasollet, për lavdinë, Zot, që qe ndër vite, për m artirizim in (vdekjen prej m artiri), Zot, që asht në të tashmen, atij pluhuni heroik të dridhshëm, kësaj drite engjëllore trium fuese 38 ktheji atdheun, Zot; ktheju Italinë italjanëve. 36) esultare, esultante: (trionfare, gioire: (me trium fue, m e u gëzue, etj.) Shih "Zingarelli» (£. 476-477). 37) Op. cit., f. 803: a) Strofa 1) O dëshmitar i tre imperatorive, thuej — Si Umbri i randë në duelet i tmerrshëm (i egër) — ia dha të armatosunit me heshtë armët e lehta dhe e torta — Etruri u rrit. b) Strofa 2) thuej si mbi vilat e bashkueme — nga Cimini i kaluem me hapa të medhej — zbriti Gradivi pastai, tue ngulë shenjat — krenare të Romës. 38) Po japim edhe dy vargjet e maparshëm, që të dalë ma mirë kuptimi (op. cit., f. 805). dhe valle ndën hanën në të dalë udhëhiqnin, të gëzueme tue rikëndue në kor për Xhianin e përjetshëm e sa e bani për vehte dashunija e Kamezenës. 40) Op. cit., f. 803-804. ... dhe kur gjemoi zemërata punike (kartagjenase) — nga Trasimenoja, nëpër shpellat e tua u ngjit thirrja (kushtrimi) dhe brini i përdredhun 41 — e ripercolli nga malet: — O ti që kullot qetë pranë Mevanias — mjegullore, o ti që kodrat e thikëshme punon në bregun — e majtë të Narit, dhe në pyjet e gjelbër — rrëzon (prêt) sipër Spoletos ose në Todin luttarak — ban dasëm, lene kaun e ngjallëm ndërmjet kallamave, lene — demin kuqalosh në brazdën përgjysëm, lene — në lisin (bungën) e përkulun pykën, lene — nusen në alitar; e vrapo, vrapo, vrapo! me sopatë — vrapo me shigjeta, me topuz patërshana! — Vrapo! po i kërcënon vatrat italiane ** — Hanibali mizor. 41) brini qe jep kushtrimin, brini kushtrues, jo në formë të drejtë, po i përthyem, me dredha. 42) penati = penati della casa (divinità domestiche) = hyjnitë (mbrojtëse) shtëpijake (te romanët). Në nji kuptim ma konkret: vatrat (italiane).
Citimet i bajmë nga: Ugo Foscolo: Poesie — Introduzione e note di Giuseppe Zonta, Torino, Unione Tipografica — Editrice Torinese — 1925. 44) Op. cit., faqe 72. Shqip: M e këta të m ëdhej banon në përjetësi: dhe eshtnat D ridhen nga dashunija për atdhe... 45) Shih, për këte, edhe përkthimin e poetit Andrea Varfi: 3ivuret, Tirane, 1934. Shtypëshkronja -Gutemberg».
Op. cit., f. 73: ... Lundërtari, që neper at det ndën Eubé voziti shihte nëpër errsinën e thellë të ndrinin shkëndi helm etash e shpatash të kapërthyem e e avull të zjarrtë pyret47 të nxirrnin, e shihte hije luftarësh m e arm e të hekurta N deshjen t’kërkonin». 47) pyret:stivët me dru, mbi të cilat digjeshin kufomat e të vdekurve. (Shënim i Andrea Varfit. Shih «Qivuret», f. 27). 48) Op. cit., f. 72: E lumja ti, thërrita, për ajrin e ambël e plot shëndet, e per ujnat që kreshtash derdh te ti Apenini! E gezueme nga ajri yt vesh hana Me dritë krejt të kthjellët kodrinat e tua, që janë në festë për vjeljet; dhe prozhmet të mbushuna me shtëpi e me ullishte në qiell çojnë parfum e prej mijra lulesh.
Virago: Nga latinishtja: virago-inis. Donna d’animo e robustezza virili: (Grue me shpirt e me fuqi burrnore). Kështu e spjegon Nicola Zingarelli (op. cit.) në Voca bolario della lingua italiana (Fjalor i gjuhës italjane), botimi VII. Milano 1940-1941,
Op. cit., f. 73. ... e n’at tmerr të heshtive të nates shpëm dahej nëpër fushë të luftës nÿi pësYitvAYvcn iaW antjesh âYve n j Wns&tMm ’ourisViè àVie nji trok kuajsh që vraponin që shkelnin helmetat e atyne që po vdisnin Dhe vaj, e hymne, edhe kanga e Parkeve. (Parket: tue kendue parashihnin fatet e njerëzve që lindnin e të atyne që vdisnin, e gjejmë edhe te poeti latin Katuli, në vjershën -M artesa e Tetidës»: "V eridicos Parca e coeperunt edere cantus.)
Op.cit., f. 72. Vargjet 180-188: Por ti ma e lumtun, sepse në nji tempull mbledhë M ban lavditë italjane, ndoshta, Të vetmet qëkur Alpet mbetun shkretë Dhe kur fatalët shorte t’ishin kundër 52 Armë edhe gja e alltarë të invaduen e Atdhe, e përveç kujtimit, gjithëçka. Se ku shpresë lavdije do të shndrisë m endjet e guximshme dhe Italinë, atëhere do të fillojmë mbarë...53 51) Op. cit., f. 74-75: Atje erdh Kasandra, atëherë kur Hyu nga gjoksi E bante të fliste për ditën e vdekjes së Trojës. E hijeve u këndoi një kang’ të dhimbshme, E udhën u tregonte nipave e u mësonte Të dhlmbëshim ankim të rijve. 52) Vargjet 3-4 jepen sipas përkthimit të poetit Andrea Varfi (1934). 53) A ndrea V arfi e përkthen këte varg kështu: -
Op. cit., faqe 61: Dhe kurrë ma s'do të prek brigjet e shejtë Ku trupi im prej kërthije ra, Zaçinto e ime...
Op. cit., f. 62: O njerëz të huej, të paktën ia ktheni eshtnat Atëherë krahnorit të nanës së trishtë.

Références

«Nëndori», viti VII, nr. 11, f. 197-203. 2) Ndre Mjeda, Guxo, Tiranë, 1953 — Redaktor Llazar Siliqi. 3) J. K. — Op. cit., f. 197. 4) Vjershat e De Martinos janë: Atyna («Këndimet», III, f. 21) dhe Falerni Mri («Këndimet», III, f. 51). 5) Vjershat e Mjedës, të njohuna si të tijat e botue te «Këndimet», III, janë: Vëllavrasi (f. 44) dhe Mail për atdhe (f. 54).

«Libër leximi», klasa e tretë, gegënisht. Botim i Ministris s’Arsimit, Shtëpia botuese «Marzocco», Firenze, 28 tetuer 1940, f. 131. 7) Op. cit., f. 36. 8) «Antologji për shkolla të mesme», vëll. I, Shkodër, Shtëpia Botuese «Ora», botim i Ministrisë së Arsimit, f. 28. 9) Shkodër, mars, 1915, nr. 3, f. 42 — Art: Atë Ndoc Xanoni.

Ma parë ka thanë 28.

Op. cit., f. 82, Tiranë, 1941.

e jo 28, as edhe 29 6i thotë në dy rasë Jup Kastrati.

Vjersha e Vinçenc Prennushit «Nana»; («Gjethe e Iule», bot. II, Shkodër, 1931, f. 85 M’i kande hyjt, qi shndrisin Aq bukur atje n’qiell; I due lulet e kandshme Kur njomshëm çilin n’Priell. Knaqem sa herë m'bjen zogu Me e ndie pyllës tuj vallzue, A i vê un veshin prronit, Kah rrshet. tuj gurgullue. Por lulet aq s’i due S’i due aq hyjt vizluesa As m'knaqë blerimi i tokve, Me sa janë zogj kënduesa. Sa m'knaqë përherë mue nana: V irtytesh n ji pasqyrë, Nuk ka nevojë me m’folun, Kam mjaft kur ajo më kqyrë. 14) ma i shtruem se i fletoreve te tjera. Fletorja I asht e gjithe greqisht e titullohet Mendime». Ne faqen e pare shenohet, prap: Mendime» e data: Dhjetor 1921. Fleto ja V permban shkrirne greqisht e frengjisht.Gjindet edhe nji fletore tjeter, e shtata, italisht; ne kapakun e saj asht shkrue, siper, d-jathtas, me nji shkrim qii mund te jete i Xanonit: me laps: ultimo (i fundlt: fletorja e fund.it M.G.). Fletorja s'mban date.

Te «Këndimet»: N ji dit' bretkoca kishte dalun n’diell E bërtitte me zâ deri në qiell: «T’a din’ gjithë kasht’, sa jan’ qi marrin frymë Se jam e zoja vet’ gjithë Ingatët me i shqymë». Dhelpna prej strofllit t’vet qet jashtë turît E i thotë bretkocës: «kur të mujsh me mbërritë Me shëndosh’ vetvedin, qi si rrshan’ t’shkon kâmba, At’ her’ po barna ke me shit’ me shtamba». Mb’atê vret përraUa, qi s’ka mênd as die. M andej gjithë kêndin do m e vû për fie 1*. 16) Në këte trajtë, me ndryshime kryesisht orthografike, ash botue dhe te «Guxo!».

Ja teksti: sipas «Guxo!» Egjra, qi rritej G runit për bri Nji dit’ i foli Si me kreni: «Pa kurrfarë mundi Pa nji kujdes, Un kallx e kokrra Bri tejet qes. Ty me djersë t’ballit T’vinë rreth punëtorët, E me m’brri mue I ngiatë kaq fortë». la pati gruni, «Mos u krenô, Se gjaja e keqe Rritet sido. 18) Shih shënim in përkatës sqarues. 19) Te «Këndimet» vjersha asht botue te Libri II, bot. 3, f. 30. Te «Guxo!» në faqen 32. Dorëshkrimi ka disa ndryshime nga teksti botue te -Këndimet». Veç tô tjerash, në dorëshkrim, pas dy strofave gjashtëshe, ka edhe nji distik. Te «Këndi met» asht hekë. Edhe te -Guxo!», ku janë bamë edhe disa ndreqje pak a shumô arbitrare. Mark Gurakuqi

Vjersha të tjera të sigurta të Xanonit (vërtetue nga pseudonimi Zamsi në fund të tyne në dorëshkrim in e «Tublule shqyp» janë: «V oet e arta>(«Tublule shqyp», flet. 2, shkrimi 19, f. 33-34), «Trumcaku» (ibidem, shkrimi 26, f. 45-46), «Lari e drandofillia» (ibidem, shkrimi 27, f. 46-47), «Delia e kaçuba» (flet. III, shkrimi 32, f. 53-54), «Mini» (flet. IV, shkrimi 48, f. 76), «Korbi e dhelpna» (ibidem, shkrimi 55, f. 86), «Plaku e Mordia» (flet. V, shkrimi 69, f. 107-109), nji vjershë me katër vargje: «Ai qi vetem beson çka shef i thoon — Men let do thirr gjithmon», et. (Ibidem, shkrimi 76, f. 118), «Hyii» (flet. VI — shkrimi 82, f. 128-129), «Nieglla e Prroni» (ibidem, nr. 88, f. 140).

Giuseppe Gradilone: Urbinati Editore, Roma, 1960, pag. 247.

Dhe në të vërtetë porsa shpërthen bukurija pranverore — dhe (porsa) filion të fryjë lirisht flladi jetdhanës — të parët janë shpendët e ajrit, o hyjneshë, që, të — dehun prej afshit tand, lajmërojnë se ti ia arrite... (nga libri I, vargjet 10 e ma tej te «De Rerum Natura» — shenim i G.G.)

Te poemthi ndjehet nji farë fryme paskoliane në të kapunit e notave të thjeshta e delikate, qoftë në jetën e zemrës si dhe në sendet. në të bamit jehonë disa motiveve popullorë: kështu fundi i kangës I të Zogës»: E nan-bardha tui shikjue, etj. dhe në kangën e II të Trinës: E shkoi me i pa, tui pritun, etj. në mënyrë instinktive (vargjet — M. G.) na sjellin ndërmend shprehjen amnore të kaqë vjershave të poetit italian dhe në mënyrë të veçantë te «Dy fëmijve-: Mbas nji ore të shkurtë, e heshtun, dalë ngadalë, Erdhi nana, dhe vezhgoi (eksploroi) me dritën e fshehun pak nga dora e trandafiltë. Shikoi e shtangun; e, të mirë, ma shumë se kurrë te flejnë i pa, shtrengue njani te tjetri me flutërzat e bardha pa pupla; dhe e kaloi me nji buzëqeshje shtratin. (Gradilone, op. cit., f. 173-174).

Vëllimi përmbledh vjersha të viteve 1867-1879. Përveç prologut, përfshihen 30 vjersha të ndame në dy libra. Per veprën e plotë të Carduccit kemi pasë parasysh «Poesie di Çiosuè Carducci», botimi XVIII, Nicola Zanichelli — Editore — Bologna, 1927 e ku përfshihet gjithë krijimi poetik i autorit. 25) Op. cit. (E. 391-394). A sht vjersha që te «Jam bet dhe Epodet» vjen m enjiherë mbas Prologut. 26) Nga këto rrëpina të qeta e të vetmueme — Nga nji jetë tjetër në zhurmë do të kthej; — Por në gjoksin që kujton, o miq të rij — Nji dëshirë të ambël e të triste do të sjell.»

U banë, o lum i Italisë, tashma shumë vjet — Që turpi po zgjat: tash, mjaft. jo ma. — Ja, nji britmë unë të lëshoj: Vdekje tiranëve —; — Çoje, o lum, te Ura M ilvio, ti. 28) Vjersha «Alle Fonti di Clitumno» (Burimeve të Klitunit) u përfshi nga autori në vëllimin «Odi barbare" (Ode barbare) — op. cit., f. 801-807). 29) «La chiesa di Polenta" (Kisha e Polentës) u botue te vëllimi «Rime e ritmi» (Rima dhe ritme) — op. cit., f. 1010-1015) e mban edhe datën, kur asht shkrue: korrik 1897. 30) Vjersha «Piemonte>• (Piemonti) u botua te vëllimi «Rima dhe ritme» — op c it f. 951-956 (shkrue m ë 27 korrik 1890). 31) op. cit. f. 1014: Përshëndetje — me fytyrën në ballkonin tand të kodrave në mes Ber- tinoros të naltë të qeshun dhe rrafshinës së ambël, mbi të cilën qendron deri në det Çezena grue trimash, Përshëndetje, o kishëzë e kangës sime. 32) Op. cit., f. 956: Në sytë e shuem i zbriti (i rëshqiti) m bretit nji lots3 e ngadalshme u end hija e nji buzoqeshjeje. Atëherë erdhi nga naît nji fluturim si shpirtnash, dhe rrethoi të mbretit vdekjen. 33) Fjalën stilla e përkthyem lot sipas kuptim it figurativ që m err. Te «Zingarelli» (botim VII; Shtëpija botuese «Bietti», Milano, 1941, fq. 1536, fjala stilla spjegohet me goccia, piccola gocciola (pikë, pikë e vogël, bulëz) dhe ma tutje: «stilare Gocciolare / sangue, sudore, lacrime... (me derdhë (me leshue) pika gjaku, djerse, lotësh). 34) Në kuptimin nji grumbull («Volare: in fila, a schiera larga e piena = me fluturue: në rrjesht, në grumbull të gjanë e të plotë. — Shih «Zingarelli», f. 1707. Çeshtje të krijimit letrar të Ndre Mjedës 35) Dhe të gjithë së bashku Zotit ia çuen shpirtin e K arl A lbertit: — Ja m bretin, o Perëndi, m bretin që përzune, m bretin që qëllove. Tani, o Zot, edhë ai ka vdekë, ashtu si ne vdiqëm, Zot, për Italinë. K theji atdhenë. Të vdekunve, të gjallëve, për gjakun që avullon nga të gjitha fushat, për dhimbjen që pallatet (mbretnorë) i ban të barabartë m e kasollet, për lavdinë, Zot, që qe ndër vite, për m artirizim in (vdekjen prej m artiri), Zot, që asht në të tashmen, atij pluhuni heroik të dridhshëm, kësaj drite engjëllore trium fuese 38 ktheji atdheun, Zot; ktheju Italinë italjanëve. 36) esultare, esultante: (trionfare, gioire: (me trium fue, m e u gëzue, etj.) Shih "Zingarelli» (£. 476-477). 37) Op. cit., f. 803: a) Strofa 1) O dëshmitar i tre imperatorive, thuej — Si Umbri i randë në duelet i tmerrshëm (i egër) — ia dha të armatosunit me heshtë armët e lehta dhe e torta — Etruri u rrit. b) Strofa 2) thuej si mbi vilat e bashkueme — nga Cimini i kaluem me hapa të medhej — zbriti Gradivi pastai, tue ngulë shenjat — krenare të Romës. 38) Po japim edhe dy vargjet e maparshëm, që të dalë ma mirë kuptimi (op. cit., f. 805). dhe valle ndën hanën në të dalë udhëhiqnin, të gëzueme tue rikëndue në kor për Xhianin e përjetshëm e sa e bani për vehte dashunija e Kamezenës. 40) Op. cit., f. 803-804. ... dhe kur gjemoi zemërata punike (kartagjenase) — nga Trasimenoja, nëpër shpellat e tua u ngjit thirrja (kushtrimi) dhe brini i përdredhun 41 — e ripercolli nga malet: — O ti që kullot qetë pranë Mevanias — mjegullore, o ti që kodrat e thikëshme punon në bregun — e majtë të Narit, dhe në pyjet e gjelbër — rrëzon (prêt) sipër Spoletos ose në Todin luttarak — ban dasëm, lene kaun e ngjallëm ndërmjet kallamave, lene — demin kuqalosh në brazdën përgjysëm, lene — në lisin (bungën) e përkulun pykën, lene — nusen në alitar; e vrapo, vrapo, vrapo! me sopatë — vrapo me shigjeta, me topuz patërshana! — Vrapo! po i kërcënon vatrat italiane ** — Hanibali mizor. 41) brini qe jep kushtrimin, brini kushtrues, jo në formë të drejtë, po i përthyem, me dredha. 42) penati = penati della casa (divinità domestiche) = hyjnitë (mbrojtëse) shtëpijake (te romanët). Në nji kuptim ma konkret: vatrat (italiane).

Citimet i bajmë nga: Ugo Foscolo: Poesie — Introduzione e note di Giuseppe Zonta, Torino, Unione Tipografica — Editrice Torinese — 1925. 44) Op. cit., faqe 72. Shqip: M e këta të m ëdhej banon në përjetësi: dhe eshtnat D ridhen nga dashunija për atdhe... 45) Shih, për këte, edhe përkthimin e poetit Andrea Varfi: 3ivuret, Tirane, 1934. Shtypëshkronja -Gutemberg».

Op. cit., f. 73: ... Lundërtari, që neper at det ndën Eubé voziti shihte nëpër errsinën e thellë të ndrinin shkëndi helm etash e shpatash të kapërthyem e e avull të zjarrtë pyret47 të nxirrnin, e shihte hije luftarësh m e arm e të hekurta N deshjen t’kërkonin». 47) pyret:stivët me dru, mbi të cilat digjeshin kufomat e të vdekurve. (Shënim i Andrea Varfit. Shih «Qivuret», f. 27). 48) Op. cit., f. 72: E lumja ti, thërrita, për ajrin e ambël e plot shëndet, e per ujnat që kreshtash derdh te ti Apenini! E gezueme nga ajri yt vesh hana Me dritë krejt të kthjellët kodrinat e tua, që janë në festë për vjeljet; dhe prozhmet të mbushuna me shtëpi e me ullishte në qiell çojnë parfum e prej mijra lulesh.

Virago: Nga latinishtja: virago-inis. Donna d’animo e robustezza virili: (Grue me shpirt e me fuqi burrnore). Kështu e spjegon Nicola Zingarelli (op. cit.) në Voca bolario della lingua italiana (Fjalor i gjuhës italjane), botimi VII. Milano 1940-1941,

Op. cit., f. 73. ... e n’at tmerr të heshtive të nates shpëm dahej nëpër fushë të luftës nÿi pësYitvAYvcn iaW antjesh âYve n j Wns&tMm ’ourisViè àVie nji trok kuajsh që vraponin që shkelnin helmetat e atyne që po vdisnin Dhe vaj, e hymne, edhe kanga e Parkeve. (Parket: tue kendue parashihnin fatet e njerëzve që lindnin e të atyne që vdisnin, e gjejmë edhe te poeti latin Katuli, në vjershën -M artesa e Tetidës»: "V eridicos Parca e coeperunt edere cantus.)

Op.cit., f. 72. Vargjet 180-188: Por ti ma e lumtun, sepse në nji tempull mbledhë M ban lavditë italjane, ndoshta, Të vetmet qëkur Alpet mbetun shkretë Dhe kur fatalët shorte t’ishin kundër 52 Armë edhe gja e alltarë të invaduen e Atdhe, e përveç kujtimit, gjithëçka. Se ku shpresë lavdije do të shndrisë m endjet e guximshme dhe Italinë, atëhere do të fillojmë mbarë...53 51) Op. cit., f. 74-75: Atje erdh Kasandra, atëherë kur Hyu nga gjoksi E bante të fliste për ditën e vdekjes së Trojës. E hijeve u këndoi një kang’ të dhimbshme, E udhën u tregonte nipave e u mësonte Të dhlmbëshim ankim të rijve. 52) Vargjet 3-4 jepen sipas përkthimit të poetit Andrea Varfi (1934). 53) A ndrea V arfi e përkthen këte varg kështu: -

Op. cit., faqe 61: Dhe kurrë ma s'do të prek brigjet e shejtë Ku trupi im prej kërthije ra, Zaçinto e ime...

Op. cit., f. 62: O njerëz të huej, të paktën ia ktheni eshtnat Atëherë krahnorit të nanës së trishtë.

Questions de la creation litteraire de Ndre Mjedja

Auteurs

DOI :

Résumé

Téléchargements

Références

Références

Téléchargements

Publiée

Comment citer

Numéro

Rubrique

Licence

rrethprojektit

About the Journal

mostviewed

Langue

Informations