Vështrim në të drejtën dokesore shqiptare

Abstract

Në rrjedhë të shekujve e deri aty nga Lufta e Parë Botërore, në bashkësitë e lira fshatare, përgjithësisht në malësitë shqiptare, por deri-diku edhe në zona të  ulëta, është zbatuar një e drejtë dokësore, pra një ligj popullor, i quajtur "Kanuni i Lek Dukagjinit" ose "Kanuni i Maleve", "Zakonet e Maleve", "Ligjet e shkruara të Kurveleshit" ose me çdo emër tjetër.

Ky ligj popullor ka qenë më i ruajturi dhe ka pasur një veprim të fuqishëm në Malësinë e Shqipërisë Veriore, përfshirë Kosovën, shqiptarët e Malit të Zi dhe Maqedonisë. Në Jug: ka qenë më dominuese në Labëri dhe Çameri. Ky ligj popullor është shfaqur në versione të ndryshme sipas rajoneve të ndryshme.

Ky ligj nuk është shkruar; ai është transmetuar plotësisht me gojë gjatë shekujve nga brezi në brez. Ai përmbante norma të caktuara lidhur me marrëdhëniet mes bashkëfshatarëve dhe rajoneve për çdo fenomen ose element të jetës në Familje, Ligjin Civil, të Pronës, Administrativ dhe Penal.

Ky kod, sipas mendimit të studiuesve, në thelbin e tij është autokton shqiptar dhe shpreh psikologjinë dhe mënyrën e organizimit tradicional të këtyre territoreve malore shqiptare, por janë te futura edhe disa ndikime të ligjeve Greko-Bizantine, Romake, Sllave, si dhe Kristiane dhe Sharia.

Ai përmban në vetvete disa norma shumë të lashta të eksogamisë, martesës, etj., por gjithashtu përmban shumë norma, më të zhvilluara dhe të futura më vonë në disa rrethana historike. Sipas këtij kodi, ka pasur shkallë hierarkike të udhëheqësve në komunitetet rurale, por kryetarët, fisnikët, pleqtë, përfshirë edhe atë me rangun më të lartë, ishin si "të parët midis të barabartëve (primus inter pares)". Edhe i fundit në komunitet është vlerësuar dhe mbrojtur si ai me rang të lartë.

Vendimet më të rëndësishme janë marrë nga Kuvendi (një njeri për çdo shtëpi). Ishte një kod që mbronte marrëdhëniet patriarkale; statusin e ulët të gruas dhe fëmijëve në familje; gruaja nuk trashëgonte pasuri të patundshme; ajo nuk merrte pjesë në kuvende, Këshillin e Pleqve dhe gjykime, përveçse në rastin kur shpallej "e virgjër" nga gjykata.

Gruaja ishte e mbrojtur me rreptësi nga fyerjet ose përdhunimet. Me mbajtjen e një fëmije në duar dhe duke qarë, gruaja parandalonte çdo derrsje gjaku. Kërkimi i hakmarrjes ishte i ashpër, por dinjiteti i njeriut mbrohej: ishte e ndaluar çdo poshtërim publik. Normat e vjetra autentike janë njëkohësisht juridike, morale dhe kultike (si mbrojtje ose dënim hyjnor).

Në normat më të lashta, edhe pse të shfaqura në variante, ka qenë mjaft e njëjtë për malet si në Veri ashtu edhe në Jug të Shqipërisë. Ruajtja e këtij kodi shpjegohet brenda kompleksit të etno-kulturës shqiptare të trashëguar në shekuj, si një mjet i rezistencës dhe zhvillimit të këtij populli si etni dhe komb. Kështu, ky kod ka kryer funksione sociale dhe kulturore të rëndësishme për mbijetesën e shqiptarëve.